Siła Coriolisa i siła odśrodkowa: znaki, więzy i energia
Krzywy tor w obracających się osiach może należeć do punktu, na który nie działa żadna siła wypadkowa. Wyprowadzimy brakujące składniki przyspieszenia i sprawdzimy, jakie rzeczywiste siły trzeba przyłożyć, aby punkt spoczywał lub poruszał się po promieniu tarczy.
W tym materiale
Krzywy tor w obracających się osiach może należeć do punktu, na który nie działa żadna siła wypadkowa. Wyprowadzimy brakujące składniki przyspieszenia i sprawdzimy, jakie rzeczywiste siły trzeba przyłożyć, aby punkt spoczywał lub poruszał się po promieniu tarczy.
Potrzebne wiadomości: Transformacja prędkości w obracających się osiach, druga zasada Newtona, iloczyn skalarny i moc siły. Wszystkie składowe w danym równaniu zapisujemy w jednej bazie.
Dwa składniki z tej samej zmiany bazy
Przyjmujemy wspólny nieruchomy początek i stały wektor Ω. Różniczkujemy v = v′ + Ω × r względem układu inercjalnego. Pochodna v′ wnosi a′ + Ω × v′. Pochodna drugiego składnika wnosi Ω × (v′ + Ω × r). Po zebraniu otrzymujemy:
\vec a=\vec a'+2\vec\Omega\times\vec v'+\vec\Omega\times(\vec\Omega\times\vec r).
Czynnik 2 nie jest umowny: jeden człon Ω × v′ pochodzi ze zmiany kierunków składowych v′, drugi ze zmiany położenia w polu prędkości obracających się osi. Gdy Ω zmienia się w czasie, dochodzi człon dΩ/dt × r. W tej lekcji i modelu pracowni Ω jest stałe, więc ten dodatkowy człon znika.
Równanie ruchu w S′
W S obowiązuje ma = F, gdzie F jest sumą sił oddziaływań. Po przeniesieniu członów na prawą stronę:
m\vec a'=\vec F-2m\vec\Omega\times\vec v'-m\vec\Omega\times(\vec\Omega\times\vec r).
Drugi składnik nazywamy siłą Coriolisa, a trzeci siłą odśrodkową bezwładności. Pozwalają pisać równanie typu „masa razy względne przyspieszenie”. Nie opisują nowego kontaktu ani pola oddziaływania. Siła odśrodkowa nie jest parą do siły dośrodkowej w trzeciej zasadzie Newtona: obie byłyby w tym zapisie przypisane temu samemu ciału.
W płaszczyźnie prostopadłej do Ω siła odśrodkowa jest skierowana od osi. Przy Ω = Ωez dostajemy składowe:
\vec a_C=(2\Omega v_{y'};-2\Omega v_{x'}),\qquad \vec a_{\mathrm{od}}=(\Omega^2x';\Omega^2y').
Wartości aC i aod są siłami bezwładności podzielonymi przez masę. Dla Ω > 0 ruch wzdłuż +x′ daje człon Coriolisa w stronę −y′. Odwrócenie samego Ω odwraca aC przy zachowanym chwilowym v′, lecz nie odwraca aod przy zachowanym r′. Ruch do środka i na zewnątrz również daje przeciwne znaki aC.
Spoczynek na tarczy wymaga siły
Dla r′ = (r; 0), v′ = 0 i a′ = 0 równanie daje F = (−mΩ²r; 0). Może to być tarcie statyczne albo naciąg linki. W S punkt porusza się po okręgu i ta sama siła zapewnia dośrodkowe przyspieszenie. W S′ równoważy siłę odśrodkową; Coriolis znika, ponieważ v′ = 0.
Po usunięciu więzu F staje się zerowe, ale nie wolno nadal zakładać a′ = 0. Bezpośrednio po puszczeniu v′ = 0, więc a′ = Ω²r jest skierowane na zewnątrz. Chwilę później pojawia się względna prędkość, a z nią człon Coriolisa. Punkt nie musi dalej poruszać się po promieniu tarczy.
Na osi może działać człon Coriolisa
Gdy r′ = 0, znika siła odśrodkowa. Jeśli punkt przechodzi przez oś z v′ = (1; 0) m/s przy Ω = 0,5 rad/s, to aC = (0; −1) m/s². W ruchu swobodnym taki jest też jego chwilowy a′. W S przyspieszenie pozostaje zerowe: człon 2Ω × v′ dokładnie odtwarza różnicę opisów. Zerowy promień nie zatrzymuje obrotu kierunków osi.
Siła Coriolisa nie wykonuje pracy względem S′
Siła Coriolisa jest prostopadła do v′. Jej moc obliczona z prędkością względną wynosi zero:
P_C=\vec F_C\cdot\vec v'=0.
To nie oznacza, że całkowita energia kinetyczna względna musi być stała. Pracę względem S′ może wykonywać F, a także siła odśrodkowa. Dla stałego Ω jej potencjał w rozpatrywanej płaszczyźnie ma postać Uod = −mΩ²r²/2: ujemny gradient daje siłę na zewnątrz.
W ruchu swobodnym zachowana jest wielkość:
J=\frac{m}{2}|\vec v'|^2-\frac{m\Omega^2}{2}|\vec r'|^2=E_S-\Omega L_z.
Po prawej ES jest stałą energią kinetyczną w S, a Lz — momentem pędu względem wspólnego początku. Równość wynika z podstawienia v = v′ + Ω × r. J nie jest samą energią kinetyczną ani dodatkowym źródłem energii. Przykład z liczbami przećwiczymy w trzecim zadaniu.
Gdzie kończy się ten model?
Zakładamy stałe Ω, wspólny inercjalny początek i ruch w jednej płaszczyźnie. Dla ruchomego początku, przyspieszania obrotu lub trójwymiarowego ruchu potrzebujemy pełniejszego równania. Ziemskiego ciężaru nie wolno bez wyjaśnienia utożsamiać z samym przyciąganiem grawitacyjnym, a swobodnego punktu na ekranie z punktem prowadzonym po promieniu. O siłach więzów decyduje zadany tor, nie wygląd obracającej się siatki.
Zadania do tego tematu
- Jakich sił wymaga ruch po prowadnicy?
- Czy tarcie utrzyma punkt w spoczynku na tarczy?
- Energia względna rośnie, choć Coriolis nie wykonuje pracy
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto