Ruch jednostajny po okręgu
W tym materiale
Stała szybkość, zmieniająca się prędkość
W ruchu jednostajnym po okręgu ciało porusza się po torze o stałym promieniu r i ma stałą wartość prędkości v, czyli szybkość. Wektor prędkości nie jest stały: w każdym punkcie jest styczny do okręgu i zmienia kierunek. Dlatego taki ruch ma niezerowe przyspieszenie. Słowo „jednostajny” nie oznacza tutaj zerowego przyspieszenia.
Przykładami modelowymi są dziecko na karuzeli obracającej się ze stałą szybkością kątową oraz satelita na orbicie kołowej. Punkt związany z obracającą się Ziemią także zakreśla okrąg wokół osi obrotu, lecz jego promień zależy od szerokości geograficznej; na osi jest zerowy. Rzeczywiste ruchy mogą odbiegać od tych uproszczeń.
Okres i częstotliwość
Okres T jest czasem jednego pełnego obiegu. W tym czasie ciało przebywa drogę 2πr i wraca do tego samego punktu toru. Częstotliwość f (spotyka się też symbol ν) mówi, ile pełnych obiegów przypada na jednostkę czasu:
f=\frac1T,\qquad [f]=\mathrm{Hz}=\mathrm{s^{-1}}.
Wał wykonujący 3000 obrotów na minutę wykonuje 3000/60 = 50 obrotów na sekundę. Zatem f = 50 Hz i T = 1/50 s = 0,020 s. Liczby 3000 obr/min nie wolno podstawić jako 3000 Hz: minuta i sekunda są różnymi jednostkami czasu.
Od drogi i kąta do szybkości
Dzieląc obwód toru przez okres, dostajemy v=\frac{2\pi r}{T}=2\pi rf. Wzór opisuje wartość prędkości, nie jej zmieniający się kierunek. Dla łuku długości s kąt w radianach wynosi \Delta\varphi=\frac sr. Pełny obieg odpowiada 2π rad, czyli 360°. W jednostajnym ruchu kąt rośnie liniowo z czasem i:
\omega=\frac{\Delta\varphi}{\Delta t}=\frac{2\pi}{T}=2\pi f,\qquad v=\omega r.
Radian jest bezwymiarowym stosunkiem dwóch długości, ale zapis rad/s przypomina, że liczymy kąt, a nie obiegi. Dla 50 Hz mamy ω = 100π rad/s, a nie 50 rad/s. Przy niejednostajnym obrocie iloraz Δφ/Δt daje wartość średnią; chwilową opisuje pochodna dφ/dt.
Skąd przyspieszenie dośrodkowe?
Weźmy dwie bliskie chwile. Promienie wodzące obracają się o mały kąt Δφ; styczne wektory prędkości obracają się o ten sam kąt. Trójkąt zmiany prędkości jest podobny do małego trójkąta utworzonego przez promienie. W granicy krótkiego czasu:
|\Delta\vec v|\approx v\Delta\varphi,\qquad a_r=\lim_{\Delta t\to0}\frac{|\Delta\vec v|}{\Delta t}=v\omega=\frac{v^2}{r}=\omega^2r.
Różnica prędkości jest skierowana w granicy ku środkowi. Przyspieszenie normalne, nazywane tutaj dośrodkowym, zmienia kierunek prędkości. Nie zmienia jej wartości. W układzie ze środkiem okręgu w początku osi możemy zapisać \vec a=-\omega^2\vec r: minus oznacza zwrot przeciwny do promienia wodzącego, a wartość ar = ω²r pozostaje nieujemna.
Jaka siła utrzymuje ten tor?
W inercjalnym układzie odniesienia, dla stałej masy, wypadkowa siła wynosi \vec F_{\mathrm{wyp}}=m\vec a,\qquad F_{\mathrm{wyp}}=\frac{mv^2}{r}. „Dośrodkowa” określa rolę wypadkowej, a nie nowy rodzaj oddziaływania do dodania do pozostałych sił. Może ją zapewniać grawitacja, napięcie linki, tarcie albo suma kilku sił. Jeśli uwzględniliśmy te oddziaływania, nie dorysowujemy jeszcze osobnej dodatkowej siły dośrodkowej.
To siła, nie moc: jednostką siły jest niuton, a mocy wat. W idealnym jednostajnym ruchu po okręgu wypadkowa jest prostopadła do prędkości. Moc tej wypadkowej P=\vec F_{\mathrm{wyp}}\cdot\vec v=0, więc energia kinetyczna pozostaje stała mimo zmiany kierunku ruchu. Gdy szybkość również się zmienia, dochodzi składowa styczna przyspieszenia; sam wzór ar nie opisuje wtedy całego wektora przyspieszenia.
Zachowany przykład: promień 40 000 km i okres 24 h
Rozpatrujemy modelowy punkt o zadanym promieniu toru r = 40 000 km i okresie T = 24 h. To dane kinematyczne, a nie parametry rzeczywistej swobodnej orbity geostacjonarnej. Promień mierzymy od środka Ziemi, nie od jej powierzchni.
Najpierw dobieramy spójne jednostki: r=4{,}0\cdot10^7\,\mathrm m,\qquad T=24\cdot3600\,\mathrm s=86400\,\mathrm s. Następnie:
f=\frac1{86400}\,\mathrm{Hz}\approx1{,}1574\cdot10^{-5}\,\mathrm{Hz},\qquad \omega=\frac{2\pi}{86400}\,\mathrm{rad/s}\approx7{,}2722\cdot10^{-5}\,\mathrm{rad/s}.
v=\frac{2\pi(4{,}0\cdot10^7\,\mathrm m)}{86400\,\mathrm s}\approx2908{,}88\,\mathrm{m/s},\qquad a_r=\frac{v^2}{r}\approx0{,}21154\,\mathrm{m/s^2}.
Kontrola: vT odtwarza obwód 2πr, a ωT = 2π. Dla rzeczywistej orbity geostacjonarnej promień wynosi około 42 164 km, okres odpowiada dobie gwiazdowej około 86 164 s, orbita jest kołowa i leży w płaszczyźnie równika, ze zwrotem zgodnym z obrotem Ziemi. Samo T = 24 h nie ustanawia tych warunków. ESA — rodzaje orbit.
Co warto umieć sprawdzić?
Dla ustalonego r dwukrotnie większe v daje czterokrotnie większe ar. Dla ustalonego v dwukrotnie większy r zmniejsza ar o połowę. Przy stałej ω zwiększenie r zwiększa zarówno v, jak i ar; dlatego nie wolno porównywać promieni bez wskazania, co pozostaje stałe. W każdym przykładzie oddzielaj wartość prędkości od jej wektora, drogę po łuku od przemieszczenia oraz siłę od mocy.
Komentarze (2)
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto