v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Swobodne obwody LC i RLC: stan początkowy, tłumienie i pomiar · 3 min czytania

Tłumienie krytyczne i nadkrytyczne: granica drgań i rola stanu początkowego

Duży opór może usunąć powtarzające się oscylacje, ale nie gwarantuje najszybszego zaniku. Porównamy trzy rodzaje odpowiedzi przy tych samych L i C, a następnie sprawdzimy, dlaczego nawet przy tłumieniu krytycznym napięcie może raz zmienić znak.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Duży opór może usunąć powtarzające się oscylacje, ale nie gwarantuje najszybszego zaniku. Porównamy trzy rodzaje odpowiedzi przy tych samych L i C, a następnie sprawdzimy, dlaczego nawet przy tłumieniu krytycznym napięcie może raz zmienić znak.

Potrzebne wiadomości: Równanie swobodnego RLC, równanie kwadratowe, funkcja wykładnicza, dwa warunki początkowe.

Pierwiastki równania wyznaczają rodzaj odpowiedzi

Dla zamkniętego szeregowego RLC bez źródła mamy U″+2αU′+ω₀²U=0, α=R/(2L), ω₀=1/√(LC). Próba U=Aest prowadzi po podzieleniu przez niezerowe Aest do s²+2αs+ω₀²=0. Stąd:

s_{1,2}=-\alpha\pm\sqrt{\alpha^2-\omega_0^2}.

Jeśli α<ω₀, w rzeczywistym zapisie pojawiają się sinus i cosinus z malejącą obwiednią. Gdy α>ω₀, oba pierwiastki są różne, rzeczywiste i ujemne: U=Aes₁t+Bes₂t. Nie ma wtedy powtarzających się drgań. Granica α=ω₀ odpowiada oporowi:

R_{\mathrm{kr}}=2\sqrt{\frac LC}.

W tym cyklu „tłumienie podkrytyczne” oznacza odpowiedź oscylacyjną, „krytyczne” — granicę, a „nadkrytyczne” — dwie rzeczywiste szybkości zaniku. L/C ma jednostkę Ω², więc pierwiastek ma wymaganą jednostkę oporu.

Napięcie kondensatora przy L=50 mH, C=20 µF, U₀=10 V i I₀=0 dla R=20, 100 i 125 Ω. Tylko pierwszy przebieg powtarza zmiany znaku.
Porównanie przy identycznych L, C i stanie początkowym. R=100 Ω daje tłumienie krytyczne, a 125 Ω — nadkrytyczne. Wniosek o monotonicznym napięciu dotyczy tutaj I₀=0. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Dlaczego przy podwójnym pierwiastku pojawia się t?

Gdy oba s są równe −α, dwie zwykłe eksponenty zsumowałyby się do jednej stałej razy e−αt. Nie moglibyśmy niezależnie dobrać napięcia i prądu początkowego. Drugie niezależne rozwiązanie to te−αt, co można sprawdzić przez dwukrotne różniczkowanie. Zatem U=(A+Bt)e−αt.

Warunek U(0)=U₀ daje A=U₀. Z U′(0)=B−αA=I₀/C dostajemy B=I₀/C+αU₀. Przy krytycznym tłumieniu:

U(t)=\left[U_0+\left(\frac{I_0}{C}+\alpha U_0\right)t\right]e^{-\alpha t}.

Stała B ma jednostkę V/s. Dla I₀=0 i U₀>0 napięcie U₀(1+αt)e−αt pozostaje dodatnie i maleje do zera. Jego początkowe nachylenie jest zerowe, zgodnie z prądem początkowym.

Porównanie przy identycznym stanie początkowym

Niech L=50 mH, C=20 µF, U₀=10 V i I₀=0. Rkr=100 Ω, α=ω₀=1000 s⁻¹. Po 2 ms napięcie krytyczne wynosi 10(1+2)e−2≈4,060 V.

Dla R=125 Ω mamy α=1250 s⁻¹, pierwiastki s₁=−500 s⁻¹ i s₂=−2000 s⁻¹. Warunki A+B=10 oraz −500A−2000B=0 dają A=40/3 V i B=−10/3 V. Po 2 ms napięcie wynosi (40/3)e−1−(10/3)e−4≈4,844 V, a więc jest większe niż w przypadku krytycznym.

Przy R znacznie większym od Rkr wolniejszy pierwiastek zbliża się do −1/(RC). Większy R ogranicza prąd rozładowania i może wydłużać końcowy zanik. Nie wystarcza zdanie „większy opór bardziej grzeje”: moc RI² zawiera także zmieniający się prąd.

Jedno przejście przez zero bez drgań

Zachowajmy krytyczne R=100 Ω i U₀=10 V, lecz przygotujmy I₀=−0,40 A. Wtedy B=−0,40/(20·10⁻⁶)+1000·10=−10000 V/s. Napięcie ma postać 10(1−1000t)e−1000t V. Znika po 1 ms, przyjmuje ujemne wartości i później zbliża się do zera od dołu.

Dwa przebiegi krytyczne dla L=50 mH, C=20 µF, R=100 Ω i U₀=10 V. Przy I₀=0 napięcie pozostaje dodatnie; przy I₀=−0,40 A przechodzi przez zero po 1 ms i ma minimum −1,353 V po 2 ms.
Tłumienie krytyczne określa równanie, lecz sam przebieg zależy jeszcze od dwóch warunków początkowych. Jedno przejście przez zero nie jest cyklem drgań. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Czynnik wykładniczy e−1000t jest zawsze dodatni, więc jedyne skończone zero pochodzi z liniowego nawiasu. To nie seria oscylacji: prąd początkowy dostarczył do układu inną energię i fazę. Twierdzenia o „najszybszym powrocie bez zmiany znaku” wymagają określenia porównywanych warunków początkowych i kryterium czasu. Nie stosujemy ich automatycznie do dowolnie przygotowanej cewki.

W rzeczywistym obwodzie liczy się całkowity opór

Do R w równaniu wchodzą wszystkie szeregowe straty aktualnego oczka, a nie tylko wartość jednego dołożonego opornika. Po zmianie połączeń trzeba ponownie ustalić, czy opór generatora nadal leży w drodze prądu. Nie doliczamy oporu odłączonej gałęzi.

Ponieważ Rkr zależy od rzeczywistych L i C, dobór z wartości nominalnych nie gwarantuje dokładnej granicy dla elementów z tolerancją. Ponadto równanie zakłada stałe parametry: nasycenie cewki, zależność pojemności od napięcia lub silne obciążenie miernikiem mogą zmienić kształt odpowiedzi. Sam brak widocznego dzwonienia nie stanowi pomiaru Rkr.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.