v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Moc prądu przemiennego, bilanse i kompensacja · 4 min czytania

Kompensacja kondensatorem: mniejszy prąd i granica przekompensowania

Kondensator dołączony równolegle może zmniejszyć prąd pobierany ze źródła, mimo że odbiornik nadal wykonuje tę samą pracę i pobiera tę samą moc czynną. Wyprowadzimy potrzebną pojemność, sprawdzimy, gdzie maleją straty, i zobaczymy, kiedy dodatkowy kondensator pogarsza wynik.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Kondensator dołączony równolegle może zmniejszyć prąd pobierany ze źródła, mimo że odbiornik nadal wykonuje tę samą pracę i pobiera tę samą moc czynną. Wyprowadzimy potrzebną pojemność, sprawdzimy, gdzie maleją straty, i zobaczymy, kiedy dodatkowy kondensator pogarsza wynik.

Potrzebne wiadomości: Bilans mocy zespolonej, prąd kondensatora i = C du/dt, wartości skuteczne; do ostatniego zadania ortogonalność harmonicznych.

Który prąd chcemy zmniejszyć?

Rozpatrujemy odbiornik jednofazowy o P > 0 i QL > 0 przy ustalonym sinusoidalnym napięciu skutecznym U oraz częstotliwości f. Indeks L oznacza tutaj odbiornik o charakterze indukcyjnym, nie samą indukcyjność cewki. Przewody modelu połączeń są idealne. Do tych samych dwóch zacisków dołączamy idealny kondensator C. Zakładamy, że źródło utrzymuje U mimo zmiany całkowitego prądu.

Prąd odbiornika i jego moce nie zmieniają się przy tym założeniu. Zmienia się suma prądu odbiornika i nowej gałęzi pojemnościowej. Nie włączamy kondensatora szeregowo: to zmieniłoby napięcie na odbiorniku i rozpatrywane zjawisko.

Ujemne Q kondensatora wynika z jego prądu

Podstawiamy u(t) = √2U cos ωt do równania iC = C du/dt:

i_C(t)=-\sqrt2\,\omega CU\sin\omega t=\sqrt2\,\omega CU\cos(\omega t+\pi/2).

Wartość skuteczna IC = ωCU, a prąd wyprzedza napięcie o 90°. Stąd PC = 0 i QC = −UIC = −ωCU². Wprowadzimy dodatnią liczbę q = |QC| = ωCU². Dzięki temu rozróżniamy podpisaną moc QC od dodatniej „wartości kompensacji” q:

Q_{\mathrm{po}}=Q_L-q,\qquad S_{\mathrm{po}}=\sqrt{P^2+(Q_L-q)^2},\qquad I_{\mathrm{po}}=\frac{S_{\mathrm{po}}}{U}.

Jednostka ωCU² to s⁻¹ · F · V² = A·V, zgodna z var. Nie wstawiamy tu szczytowego napięcia √2U: podwoiłoby to przewidywaną moc kondensatora.

Dobór do zadanego współczynnika mocy

Dla początkowego kąta opóźnienia φ₁ i docelowego mniejszego opóźnienia φ₂ mamy QL = P tan φ₁ oraz Qpo = P tan φ₂. Odejmowanie daje:

q=P(\tan\varphi_1-\tan\varphi_2),\qquad C=\frac{P(\tan\varphi_1-\tan\varphi_2)}{2\pi fU^2}.

Docelowy cos φ₂ nie ustala sam znaku kąta; w tym wzorze dobieramy cel z prądem nadal opóźnionym, 0 ≤ φ₂ < φ₁. Dla pełnej kompensacji φ₂ = 0, więc q = QL, C = QL/(ωU²), Ipo = P/U. To najmniejszy prąd przy zadanych U i P w modelu sinusoidalnym.

Przykład: 5 A w odbiorniku, 4 A przed rozgałęzieniem

Przy U = 200 V, f = 50 Hz odbiornik pobiera 800 W i +600 var. Przed kompensacją S = 1000 VA, I = 5 A, λ = 0,8. Pełną kompensację daje:

C=\frac{600}{2\pi\cdot50\cdot200^2}\ \mathrm F\approx47{,}75\ \mu\mathrm F.

Kondensator pobiera prąd skuteczny 3 A. Odbiornik nadal pobiera 5 A. Ich wskazy to odpowiednio +j3 A oraz 4 − j3 A, więc ze źródła płynie 4 A w fazie z napięciem. Pobierana moc czynna wynosi nadal 800 W. Idealny kondensator nie dostarcza średnio energii potrzebnej do podtrzymania pracy odbiornika.

Schemat źródła 200 V z dwiema gałęziami równoległymi: odbiornik o mocach 800 W i 600 var oraz kondensator 47,75 mikrofarada przy 50 Hz. Wykres wskazowy: prąd odbiornika 4 minus 3j A, kondensatora plus 3j A i źródła 4 A.
Kondensator jest połączony równolegle do odbiornika. Zmniejsza prąd we wspólnym przewodzie zasilającym; przy utrzymanym napięciu nie zmniejsza prądu samego odbiornika. Powiększ rysunek.

Straty maleją tam, gdzie maleje prąd

Jeśli uwzględnimy całkowity opór przewodu zasilającego i powrotnego Rp, strata mocy w tym odcinku wynosi I²Rp. Spadek prądu z 5 A do 4 A zmniejsza ją do 16/25 = 64% poprzedniej wartości. Oznacza to redukcję tej straty o 36%, a nie redukcję całej pobieranej energii o 36%. Przy zadanym stałym napięciu na zaciskach odbiornika zasilanie przed przewodem musi pokryć także jego spadek napięcia oraz stratę.

Przewód między miejscem rozgałęzienia a samym odbiornikiem nadal przewodzi pierwotny prąd. Jego strata nie znika. W rzeczywistej sieci zmiana prądu może zmieniać również napięcia, a kondensator ma straty własne. Nasz rachunek pokazuje mechanizm i bilans; nie obejmuje doboru aparatury, przełączania ani rezonansów sieci.

Więcej pojemności nie zawsze daje lepszy wynik

Po przekroczeniu q = QL całkowite Q staje się ujemne. Prąd zaczyna wyprzedzać napięcie i ponownie rośnie. Porównajmy kwadraty prądu przed i po dołączeniu kondensatora:

I_{\mathrm{po}}^2-I_{\mathrm{przed}}^2=\frac{(Q_L-q)^2-Q_L^2}{U^2}=\frac{q(q-2Q_L)}{U^2}.

Dla 0 < q < 2QL prąd jest mniejszy niż przed kompensacją, chociaż po przekroczeniu QL już rośnie od minimum. Przy q = 2QL wraca do początkowej wartości, lecz ma przeciwny znak fazy. Dla q > 2QL staje się większy niż bez kondensatora. Stały kondensator dobrany do dużego obciążenia może zatem pogorszyć sytuację po jego zmniejszeniu.

Wykres prądu źródła dla odbiornika 200 W i 150 var przy 200 V. Gdy wartość bezwzględna mocy biernej kondensatora rośnie od 0 do 150 var, prąd maleje z 1,25 A do 1 A. Przy 300 var wraca do 1,25 A, a przy 600 var osiąga około 2,462 A.
Minimum prądu wypada przy Q całego układu równym zeru. Dalsze zwiększanie pojemności zmienia znak Q i ponownie zwiększa prąd. Powiększ rysunek.

Prąd odkształcony wymaga osobnego sprawdzenia

Gdy napięcie pozostaje czystą sinusoidą, ale odbiornik pobiera harmoniczne prądu, tylko jego składowa o częstotliwości napięcia wnosi wkład do średniej ui. Oznaczmy jej wartość skuteczną przez I₁ i kąt opóźnienia przez φ₁. Całkowity prąd skuteczny I obejmuje wszystkie harmoniczne:

P=UI_1\cos\varphi_1,\qquad\lambda=\frac{P}{UI}=\frac{I_1}{I}\cos\varphi_1.

Możemy mieć cos φ₁ = 1 oraz λ < 1. Idealny kondensator przy idealnie sinusoidalnym napięciu dodaje tylko prąd podstawowej częstotliwości w kwadraturze; nie usuwa zadanych harmonicznych prądu odbiornika. Ostatnie zadanie pokazuje liczbowo, dlaczego poprawianie samego cosinusa nie rozwiązuje każdego problemu współczynnika mocy. Zależność ta ma założenie sinusoidalnego napięcia; dla napięcia także odkształconego trzeba uwzględnić iloczyny odpowiadających sobie harmonicznych.

Sprawdź: po odłączeniu indukcyjnego odbiornika pozostał sam idealny kondensator. Co pokazuje bilans?

Prąd nadal płynie i wyprzedza napięcie. P = 0, Q = −ωCU² i S = |Q|. Kondensator nie „oszczędza” już prądu odbiornika, którego nie ma. Przy S > 0 współczynnik mocy P/S jest równy zeru.

Rozróżnienie pełnego współczynnika mocy i cosinusa fazy składowej podstawowej omawia Electrical Installation Guide. Podstawy sumowania harmonicznych znajdziesz w lekcji o ortogonalności i wartości skutecznej.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.