v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Indukcyjność wzajemna, połączenia cewek i energia sprzężonego pola · 4 min czytania

Indukcyjność wzajemna: skąd napięcie w drugiej cewce i jak ustalić jego znak?

Druga cewka może mieć napięcie na zaciskach, chociaż nie jest połączona przewodem ze źródłem. Pole pierwszej cewki przenika także jej zwoje. Ustalimy, jak przeliczać zmianę jednego prądu na napięcie drugiego uzwojenia i dlaczego do odpowiedzi potrzebne są oznaczenia zacisków.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Druga cewka może mieć napięcie na zaciskach, chociaż nie jest połączona przewodem ze źródłem. Pole pierwszej cewki przenika także jej zwoje. Ustalimy, jak przeliczać zmianę jednego prądu na napięcie drugiego uzwojenia i dlaczego do odpowiedzi potrzebne są oznaczenia zacisków.

Potrzebne wiadomości: Strumień magnetyczny, prawo Faradaya, strumień skojarzony Ψ = Li, nachylenie wykresu oraz pasywna konwencja napięcia na pojedynczej cewce.

Jaki strumień obejmuje druga cewka?

Oznaczmy przez Ψ₂₁ strumień skojarzony z cewką 2, wytworzony przez prąd i₁ w cewce 1. To suma strumieni przez wszystkie zwoje drugiej cewki. Gdy każdy z N₂ zwojów obejmuje taki sam strumień Φ₂₁, mamy Ψ₂₁ = N₂Φ₂₁. Jednostką Ψ jest weber; liczba zwojów jest bezwymiarowa.

Rozważamy nieruchome uzwojenia w liniowym ośrodku magnetycznym spełniającym zasadę wzajemności: podwojenie prądu podwaja pole, a przestawienie roli pobudzanej i obserwowanej cewki daje ten sam współczynnik sprzężenia. Pomijamy histerezę, nasycenie, straty w rdzeniu i promieniowanie. Rozmiar układu jest na tyle mały względem długości fali, że można użyć modelu skupionego. W takim modelu:

\Psi_{21}=Mi_1,\qquad \Psi_{12}=Mi_2,\qquad [M]=\mathrm H=\frac{\mathrm{V\,s}}{\mathrm A}.

M nazywamy indukcyjnością wzajemną. Zależy od geometrii, wzajemnego ustawienia uzwojeń i właściwości ośrodka. Nie obliczymy jej z samej odległości cewek ani z iloczynu ich liczb zwojów. Równość współczynników w obie strony dotyczy strumieni skojarzonych; strumienie przypadające na pojedynczy zwój mogą się różnić.

Kropki ustalają zgodną biegunowość uzwojeń

Na każdym symbolu cewki zaznaczamy kropką jeden zacisk. Oznaczenia wybieramy tak, żeby rosnący prąd wpływający do kropki pierwszej cewki wytwarzał dodatnie napięcie na kropce drugiej cewki względem jej drugiego końca. Przy tym wyborze zapisujemy M ≥ 0. Kropki nie oznaczają stałego „plusa” źródła: przy malejącym prądzie biegunowość napięcia indukowanego odwraca się.

W obu uzwojeniach przyjmujemy prąd dodatni do kropki oraz u = Vkropka − Vdrugi koniec. Jest to pasywna konwencja znaków: dodatni iloczyn ui oznacza dopływ energii przez dany port.

Dwie oddzielne cewki: prądy i1 oraz i2 wpływają do zacisków z kropką; napięcia u1 i u2 oznaczają potencjał kropki minus potencjał drugiego zacisku. Dodatnia indukcyjność wzajemna M łączy ich strumienie.
Przy obu prądach odniesienia skierowanych do kropek składniki wzajemne mają znak plus. Strzałki określają dodatnie zwroty; rzeczywisty prąd może być ujemny. Schemat bez skali. Powiększ rysunek.

Całkowity strumień skojarzony każdej cewki jest sumą wkładu własnego i wzajemnego:

\Psi_1=L_1i_1+Mi_2,\qquad \Psi_2=Mi_1+L_2i_2.

Dla stałych L₁, L₂ i M napięcia idealnych uzwojeń wynoszą:

u_1=\frac{d\Psi_1}{dt}=L_1\frac{di_1}{dt}+M\frac{di_2}{dt},\qquad u_2=\frac{d\Psi_2}{dt}=M\frac{di_1}{dt}+L_2\frac{di_2}{dt}.

Zmiana prądu w drugiej cewce wpływa więc również na napięcie pierwszej. To sprzężenie zwrotne wynika z tego samego pola; nie wolno po zamknięciu drugiego obwodu nadal zakładać i₂ = 0. W rzeczywistych uzwojeniach dochodzą spadki R₁i₁ i R₂i₂. Tutaj analizujemy część indukcyjną.

Gdzie podział się minus z prawa Faradaya?

SEM liczona wzdłuż zorientowanej pętli spełnia ε = −dΨ/dt. Napięcie zaciskowe u w pasywnej konwencji ma przeciwną orientację w równaniu elementu, stąd u = dΨ/dt. Nie dopisujemy drugiego minusa „za regułę Lenza” do już ustalonego równania zaciskowego. O przeciwdziałaniu zmianie można się przekonać, zamykając obwód i obliczając znak wywołanego prądu.

Przykładowo druga cewka jest rozwarta, czyli i₂ = 0. Jeżeli M = 4,0 mH, a i₁ wzrasta o 0,60 A w ciągu 3,0 ms, to:

\frac{\Delta i_1}{\Delta t}=\frac{0{,}60\,\mathrm A}{0{,}0030\,\mathrm s}=200\,\mathrm{A/s},\qquad u_2=0{,}0040\,\mathrm H\cdot200\,\mathrm{A/s}=0{,}80\,\mathrm V.

Kropka drugiej cewki ma wyższy potencjał. Przy takim samym spadku prądu napięcie wyniesie −0,80 V. Gdy prąd jest stały, napięcie wzajemne jest zerowe, choć strumień Mi₁ może być różny od zera. Idealny woltomierz nie pobiera prądu, dlatego samo napięcie na otwartej cewce nie oznacza oddawania przez nią mocy do odbiornika.

Obliczenie M z modelu pola

Dwa długie, współosiowe uzwojenia o tej samej długości ℓ i wspólnym przekroju A obejmują w idealnym przybliżeniu ten sam strumień. Pierwsze ma N₁ zwojów. Z dala od końców B₁ = μ₀N₁i₁/ℓ. Mnożąc przez pole przekroju i N₂ zwojów drugiej cewki, dostajemy:

\Psi_{21}=N_2AB_1=\frac{\mu_0N_1N_2A}{\ell}i_1,\qquad M=\frac{\mu_0N_1N_2A}{\ell}.

Widać symetrię względem zamiany N₁ i N₂. N oznacza całkowitą liczbę zwojów, a nie liczbę zwojów na metr. Pole A podajemy w m². Przy skończonej długości pole przy końcach i strumień rozproszenia zmieniają wynik; sam wzór długiej zwojnicy nie pozwala określić wielkości tej poprawki.

Co zmienia odwrócenie zacisków?

Jeżeli tylko zamienimy przewody woltomierza, wskazanie zmieni znak, ale pole i prądy pozostaną takie same. Jeżeli natomiast zdefiniujemy na nowo dodatni port drugiej cewki, musimy jednocześnie przyjąć i′₂ = −i₂ oraz u′₂ = −u₂. W nowych równaniach człony wzajemne mają znak minus. Iloczyn u′₂i′₂ jest nadal równy u₂i₂: zmiana notacji nie zmienia bilansu energii.

Sprawdź rozumowanie: czy dwukrotnie większy prąd oznacza dwukrotnie większe napięcie w drugiej cewce? Tylko wtedy, gdy dwukrotnie zwiększymy również szybkość jego zmiany. Dwie różne wartości stałego prądu dają to samo zerowe napięcie wzajemne. Przy ruchu cewek M może się zmieniać i wtedy trzeba różniczkować cały iloczyn Mi, dodając składnik i dM/dt; to wychodzi poza model nieruchomych uzwojeń tej lekcji.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.