Metacentrum: jak kształt wodnicy wpływa na stateczność?
Szeroki, płytko zanurzony pływak może wracać do pionu, choć jego środek masy leży nad środkiem wyporu. Policzmy, jak przesunięcie wypartej objętości tworzy moment przywracający, i sprawdźmy granice tego opisu.
W tym materiale
Szeroki, płytko zanurzony pływak może wracać do pionu, choć jego środek masy leży nad środkiem wyporu. Policzmy, jak przesunięcie wypartej objętości tworzy moment przywracający, i sprawdźmy granice tego opisu.
Potrzebne wiadomości: Prawo Archimedesa, moment siły, środek objętości, całka oznaczona i przybliżenia małego kąta w radianach.
Punkt M powstaje z dwóch kierunków wyporu
Wracamy do modelu sztywnego pływaka z unieruchomionym ładunkiem w jednorodnej, spokojnej cieczy. W pionowej równowadze B i G leżą na tej samej osi. Po małym przechyle pionowa linia wyporu przez nowe B przecina dawną oś B–G, obracającą się razem z kadłubem. Graniczne położenie tego przecięcia dla kąta dążącego do zera to metacentrum M. Jest to punkt konstrukcji geometrycznej, nie dodatkowa masa ani siła.
Wybieramy obrót wokół osi wzdłużnej pływaka. Przez wodnicę rozumiemy przekrój płaszczyzną spokojnej powierzchni cieczy; A oznacza jego pole. Początek poprzecznej osi x umieszczamy w środku tego pola. Kąty φ w wyprowadzeniu są małe i mierzone w radianach.
Skąd bierze się I/V?
Przy małym obrocie płaszczyzna wody przecina prawą stronę kadłuba wyżej, a lewą niżej względem kadłuba. Nad małym elementem wodnicy dA, odległym o x od osi obrotu, zmiana wysokości zanurzenia wynosi w pierwszym przybliżeniu xφ. Podpisana zmiana wypartej objętości to dV = xφ dA. Dodatnie dV oznacza przyrost, ujemne ubytek.
Ponieważ oś przechodzi przez środek pola, całka x dA jest zerowa: przyrost objętości po jednej stronie równoważy ubytek po drugiej. Ich pierwsze momenty nie znoszą się — po obu stronach x dV jest dodatnie. Z definicji środka objętości otrzymujemy:
V\,\delta x_B=\int_A x\,dV =\varphi\int_A x^2\,dA,\qquad I_{\mathrm w}=\int_A x^2\,dA.
δxB jest przesunięciem B poprzecznie względem kadłuba, nie jego współrzędną w układzie związanym z wodą. Z geometrii małego kąta δxB ≈ BM · φ. Po skróceniu φ:
BM=\frac{I_{\mathrm w}}{V}.
Iw jest drugim momentem pola wodnicy względem wybranej osi i ma jednostkę m⁴. Nie jest masowym momentem bezwładności w kg·m². Dzielenie m⁴ przez m³ daje odległość w metrach.
Prostopadłościan: szerokość i długość pełnią różne role
Niech L oznacza długość, b szerokość, H wysokość zamkniętej bryły, a T jej pionowe zanurzenie; 0 < T < H. Dno i wodnica są poziome w stanie odniesienia. Dla obrotu wokół osi wzdłużnej pasek ma dA = L dx, dlatego:
I_{\mathrm w}=L\int_{-b/2}^{b/2}x^2\,dx=\frac{Lb^3}{12}, \quad V=LbT,\quad BM=\frac{b^2}{12T}.
Wysokości mierzymy od spodu K. Środek prostokątnej zanurzonej objętości ma KB = T/2. Stąd KM = KB + BM, a wysokość metacentryczna GM jest podpisaną różnicą wysokości M i G:
GM=KM-KG=\frac T2+\frac{b^2}{12T}-KG.
Dla L = 2,00 m, b = 1,20 m, T = 0,30 m i KG = 0,45 m otrzymujemy V = 0,72 m³, Iw = 0,288 m⁴, BM = 0,40 m i GM = 0,10 m. G leży 0,30 m ponad B, lecz M jest jeszcze 0,10 m wyżej niż G. Sam warunek „G ponad B” nie oznacza niestateczności.
Co rozstrzyga znak GM?
Przy dodatnim kącie φ przechylamy model w prawo; dodatni moment zwiększa ten kąt. Poziome ramię wyporu względem G ma w przybliżeniu wartość GM sin φ. Dla małych kątów:
\tau_\varphi\approx-mg\,GM\sin\varphi\approx-mg\,GM\,\varphi.
Dodatnie GM daje moment przeciwny do odchylenia po obu stronach pionu: równowaga jest początkowo stateczna. Ujemne GM daje moment zwiększający małe odchylenie: pionowa równowaga jest niestateczna. Gdy GM = 0, znika składnik liniowy momentu. Model liniowy jest wtedy obojętny, ale o zachowaniu przy skończonym kącie mogą decydować wyrazy wyższych rzędów. Nie jest to dowód obojętności całej bryły dla dowolnego kąta.
Wróćmy do pływaka o L = 2,00 m, b = 1,20 m, T = 0,30 m i KG = 0,45 m. Dla niego ρ = 1000 kg/m³ daje m = 720 kg. Dla g = 10 N/kg i φ = 0,020 rad moment liniowy wynosi −14,4 N·m. Radian nie jest stopniem: podstawienie 0,020° opisałoby inny, około 57 razy mniejszy kąt.
Granice: geometria musi odpowiadać przybliżeniu
Dla prostokątnego przekroju i obrotu wokół środka wodnicy różnica zanurzeń przy bokach wynosi około b|φ|. Aby dno pozostawało zanurzone na całej szerokości, a górna krawędź nie znalazła się pod wodą, potrzebujemy b|φ|/2 znacznie mniejszego zarówno od T, jak i od H − T. Przy większych przechyłach trzeba ponownie wyznaczać zanurzoną geometrię i ramię sił.
Stateczność względem drugiej poziomej osi liczymy osobno. Dla osi poprzecznej prostokątnej wodnicy I = bL³/12. Dodatni wynik tylko dla jednej osi nie rozstrzyga drugiej. GM opisuje początek zależności momentu od kąta, nie zachowanie na falach, szczelność ani stateczność przy dużych przechyłach.
Zadania do tego tematu
- Ten sam kadłub, trzy wysokości środka masy
- Dwie osie obrotu tej samej wodnicy
- Jednorodny klocek: jaka szerokość zmienia znak GM?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto