v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Stateczność pływania, metacentrum i próba przechyłów · 3 min czytania

Pływanie i obrót: równe siły mogą tworzyć parę sił

Model może wypierać dokładnie tyle wody, ile wynosi jego masa, a mimo to zacząć się przewracać. Bilans pionowych sił nie określa ich linii działania. Sprawdzimy, skąd bierze się moment przywracający pływak do pionu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Model może wypierać dokładnie tyle wody, ile wynosi jego masa, a mimo to zacząć się przewracać. Bilans pionowych sił nie określa ich linii działania. Sprawdzimy, skąd bierze się moment przywracający pływak do pionu.

Potrzebne wiadomości: Prawo Archimedesa, moment siły, środek masy oraz średnia ważona.

Dwa osobne warunki równowagi

Rozpatrujemy sztywny, szczelny model pływający w spokojnej cieczy o stałej gęstości ρ. Ładunek jest unieruchomiony, nie ma kontaktu z dnem ani napiętej linki. Pomijamy wypór powietrza i napięcie powierzchniowe. Masa m obejmuje kadłub i cały ładunek. Siła ciężkości ma wartość mg, a wypór ρgV, gdzie V jest objętością części wypierającej ciecz.

F_{\mathrm w}=\rho gV,\qquad F_g=mg,\qquad \sum F_z=0\ \Longrightarrow\ V=\frac m\rho.

Równość sił usuwa przyspieszenie pionowe środka masy. Do równowagi obrotowej potrzebujemy jeszcze zerowej sumy momentów. Dwie równoległe siły o równych wartościach i przeciwnych zwrotach tworzą parę sił, jeżeli ich linie działania są różne. Nie znoszą wtedy wzajemnie swoich momentów.

G zależy od mas, B od wypartej objętości

Środek masy G wyznaczamy z rozmieszczenia mas kadłuba i ładunku. W jednorodnym polu grawitacyjnym jest też środkiem ciężkości. Środek wyporu B to środek geometryczny objętości wypartej jednorodnej cieczy. Przez B przebiega pionowa linia działania wypadkowej sił ciśnienia. Nie trzeba traktować B jako materialnego punktu przyłożenia przytwierdzonego do kadłuba.

G może pozostać w tym samym miejscu względem sztywnego modelu, podczas gdy B się przesuwa. W przechyle jedna część modelu wchodzi głębiej, druga wynurza się. Zmienia się kształt zanurzonej objętości, choć jej suma może pozostać stała. Przy całkowitym zanurzeniu sztywnej bryły ta zmiana kształtu wypartej objętości nie występuje; nie wolno przenosić bez sprawdzenia kryterium dla zanurzonej bryły na pływający ponton.

Ponton pionowy i przechylony w prawo o 11,54 stopnia. Woda pozostaje pozioma. W przechyle środek wyporu B ma x równe 0,205 m, a środek masy G 0,100 m; pionowe siły mają równe wartości i tworzą moment przeciwny do przechyłu.
Przekroje tego samego prostopadłościennego pływaka w jednakowej skali. Zanurzona objętość i masa są stałe. Kształt części pod wodą wyznacza B. To geometria konkretnego położenia, jeszcze bez przybliżenia metacentrycznego. Oś x leży w układzie związanym z wodą, a zero w środku przecięcia powierzchni z przekrojem. Powiększ rysunek.

Moment liczymy z prostopadłego ramienia

Patrzymy na przekrój poprzeczny. Oś x jest pozioma i skierowana w prawo. Dodatni kąt φ oznacza obrót zgodny z ruchem wskazówek zegara, czyli opuszczanie prawej strony. W położeniu, w którym wypór równoważy ciężar, oznaczmy podpisaną różnicę współrzędnych d = xB − xG. Jest to pozioma odległość linii działania sił; nie długość odcinka BG.

\tau_\varphi=-mgd=-mg(x_B-x_G).

Wzór na moment względem G wynika z tego, że ciężar nie daje momentu względem własnej linii działania. Wypór działający na prawo od G obraca ciało przeciwnie do wskazówek zegara, stąd minus przy naszej konwencji. Na przykład 100 N i d = 0,020 m dają τφ = −2,0 N·m. Przy przechyle w prawo taki moment jest przywracający. Jeżeli B leży po lewej stronie G, znak jest przeciwny i przechył narasta.

Ocena jednego położenia mówi, w którą stronę działa moment w tym położeniu. Aby stwierdzić stateczność pionowej równowagi, badamy oba małe odchylenia: w prawo i w lewo. Moment ma wówczas przeciwdziałać odchyleniu. Bez tłumienia model może oscylować wokół równowagi; samo słowo „stateczny” nie oznacza, że natychmiast zatrzyma się w pionie.

Przesunięcie ładunku bez zmiany masy

Wysokości z mierzymy od spodu modelu. Pozostałe części mają łącznie 90 kg i środek masy na 0,20 m. Przenosimy sztywno mocowany balast 30 kg z wysokości 0,10 m na 0,70 m. Całość nadal waży 120 kg, więc w wodzie o ρ = 1000 kg/m³ wypiera 0,120 m³. Nowy środek masy wynika z momentów mas:

z_G=\frac{\sum_i m_i z_i}{\sum_i m_i},\quad z_{G,1}=\frac{90\cdot0{,}20+30\cdot0{,}10}{120}=0{,}175\,\mathrm m,\quad z_{G,2}=0{,}325\,\mathrm m.

Dwa położenia tego samego balastu 30 kg: 0,10 m i 0,70 m nad dnem. Pozostałe 90 kg ma środek masy na 0,20 m. Całkowity środek masy podnosi się z 0,175 m do 0,325 m, ale zanurzenie 0,20 m i środek wyporu na 0,10 m są wspólne.
Przesuwamy istniejącą masę, nie dodajemy nowej. Wymiary przekroju i wysokości są w jednej skali; z = 0 oznacza spód zamkniętego modelu. Rysunki pokazują rozpatrywane położenia pionowe, bez rozstrzygania ich stateczności. Powiększ rysunek.

Podniesienie balastu nie zwiększa wyporu przy tej samej pionowej orientacji i geometrii. Zmienia natomiast położenie G i moment po przechyleniu. Nie wystarcza więc zdanie „masa się nie zmieniła, zatem wszystko pozostaje tak samo”.

Co trzeba jeszcze wiedzieć?

Dla pływaka przecinającego powierzchnię G może leżeć wyżej niż B i równowaga nadal może być stateczna: istotne jest przesunięcie B przy przechyle. Ten mechanizm wyliczymy w lekcji o metacentrum. Jeżeli znamy tylko V i m, potrafimy sprawdzić bilans pionowy, ale brakuje nam geometrii do oceny obrotu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.