v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Atmosfera: równowaga hydrostatyczna, wysokość skali i pomiar barometryczny · 3 min czytania

Atmosfera w równowadze: co podtrzymuje warstwę powietrza?

Powietrze ma masę, a mimo to nie leży całe na ziemi. Każda jego warstwa jest ściskana z obu stron. Sprawdzimy, dlaczego nacisk od dołu musi być nieco większy i jak z dwóch odczytów ciśnienia obliczyć masę gazu pomiędzy nimi.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Powietrze ma masę, a mimo to nie leży całe na ziemi. Każda jego warstwa jest ściskana z obu stron. Sprawdzimy, dlaczego nacisk od dołu musi być nieco większy i jak z dwóch odczytów ciśnienia obliczyć masę gazu pomiędzy nimi.

Potrzebne wiadomości: Ciśnienie jako siła na powierzchnię, ciężar, gęstość i bilans sił. Pochodna jest wprowadzona jako granica ilorazu przyrostów.

Wybieramy warstwę, na którą działają siły

Wyobraź sobie nieruchomą kolumnę gazu. Oś z kierujemy pionowo w górę; poziom z = 0 możemy wybrać przy podłodze, u podstawy góry albo na dowolnym innym poziomie odniesienia. Nie musi to być poziom morza. Przyjmujemy stałe przyspieszenie g skierowane w dół i brak istotnego przyspieszenia pionowego gazu.

Wydzielmy cienką poziomą warstwę o polu podstawy S i grubości Δz. Gaz pod nią pcha jej spód w górę siłą p(z)S. Gaz nad nią pcha górę w dół siłą p(z + Δz)S. Na samą warstwę działa też jej ciężar. Przy prawie jednakowej gęstości ρ w tak cienkiej warstwie masa wynosi około ρSΔz. Siły na pionowych bokach nie mają składowej pionowej.

p(z)S-p(z+\Delta z)S-\rho S\Delta z\,g\approx0.

Dzielimy przez S. Szeroka kolumna waży więcej, ale siły ciśnienia rosną w tej samej proporcji, dlatego pole podstawy znika z równania. Po przestawieniu wyrazów:

\frac{p(z+\Delta z)-p(z)}{\Delta z}\approx-\rho g.

Na dolną powierzchnię warstwy działa siła p(z)S w górę. Na górną działa mniejsza siła p(z+dz)S w dół. Różnica równoważy ciężar warstwy.
Długości strzałek są umowne; wartości porównujemy w równaniu. Bilans dotyczy wybranej warstwy gazu. Ciśnienie na jej spodzie przewyższa ciśnienie na górze; strzałki przedstawiają siły działające na tę samą warstwę, a nie parę akcji i reakcji. Powiększ rysunek.

Dlaczego w równaniu jest minus?

Górny odczyt jest mniejszy od dolnego. Przy dodatnim Δz różnica w liczniku jest więc ujemna. Dla coraz cieńszych warstw iloraz staje się pochodną, czyli lokalnym nachyleniem wykresu p(z):

\frac{dp}{dz}=-\rho(z)g.

To równanie równowagi hydrostatycznej. Słowo „hydrostatyczna” obejmuje tu także gaz. Nie mówi ono, że gęstość jest stała. Właśnie zapis ρ(z) przypomina, że każda kolejna warstwa może mieć inną gęstość.

Jednostką ρg jest kg/m³ · m/s² = N/m³ = Pa/m. Dla lokalnej gęstości 1,20 kg/m³ i g = 9,81 m/s² nachylenie wynosi −11,772 Pa/m. W małym przedziale 10 m przewidujemy spadek około 118 Pa, czyli 1,18 hPa. To przybliżenie lokalne. Pomnożenie tej samej liczby przez dziesięć kilometrów bez sprawdzenia gęstości byłoby już innym, dużo silniejszym założeniem.

Ciśnienie działa w każdą stronę

Barometr nie odczytuje tylko „nacisku z góry”. W spoczywającym gazie ciśnienie jest wielkością skalarną i działa prostopadle do każdej powierzchni. Równowaga kolumny pozwala powiązać jego wartość z ciężarem nadległego gazu. Nie zmienia to kierunków sił na bocznej ściance ani nie oznacza, że otoczenie działa tylko pionowo.

Wzory z prawem gazu doskonałego wymagają ciśnienia bezwzględnego, liczonego względem próżni. Nadciśnienie względem otoczenia może wynosić zero mimo niezerowej gęstości powietrza. Nie wolno zastąpić nim p w równaniu stanu.

Dwa barometry wyznaczają masę między poziomami

Nie musimy znać gęstości w każdym miejscu, aby wyznaczyć masę całej warstwy między z₁ i z₂. Zsumowanie bilansów cienkich warstw daje:

p(z_1)-p(z_2)=g\int_{z_1}^{z_2}\rho(z)\,dz=g\mu_{12},\qquad \mu_{12}=\frac{p(z_1)-p(z_2)}{g}.

Symbol μ₁₂ oznacza masę na jednostkę powierzchni, w kg/m². Masa nad obszarem S wynosi m₁₂ = Sμ₁₂, jeżeli profile są jednakowe nad całym tym obszarem. Iloraz Pa/(m/s²) ma właśnie jednostkę kg/m².

Dla odczytów 1000 hPa i 800 hPa różnica wynosi 20 000 Pa. Przy g = 9,81 m/s² otrzymujemy μ₁₂ ≈ 2039 kg/m². Ten wynik nie wymaga stałej temperatury ani stałej gęstości. Wymaga natomiast równowagi pionowej, tego samego profilu kolumny i przyjętego stałego g. Dwa odległe miasta, pomierzone przy różnej pogodzie, nie tworzą automatycznie takiej kolumny.

Co znaczy masa całej kolumny?

Jeżeli model rozciąga się w górę, a ciśnienie na jego górnej granicy dąży do zera, to masa gazu nad jednostką powierzchni na wysokości z wynosi p(z)/g. Gdy na górnej granicy pozostaje ciśnienie pg, trzeba odjąć je: μ = [p(z) − pg]/g. Pominięcie pg przypisałoby gazowi w rozpatrywanym naczyniu także nacisk narzucony z zewnątrz.

Równanie dp/dz = −ρg nie mówi jeszcze, jak szybko maleje ρ. Potrzebujemy związku między ciśnieniem, gęstością i temperaturą. W następnej lekcji dodamy prawo gazu doskonałego i jawne założenie jednakowej temperatury.

Sprawdź: czy dwa razy szersza kolumna daje dwa razy większy spadek ciśnienia?

Nie przy tym samym profilu gęstości i tej samej wysokości. Dwa razy większe pole daje dwa razy większy ciężar oraz dwa razy większe siły ciśnienia. Iloraz siły i pola, czyli ciśnienie, pozostaje taki sam.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.