v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Atmosfera: równowaga hydrostatyczna, wysokość skali i pomiar barometryczny · 4 min czytania

Atmosfera izotermiczna: dlaczego ciśnienie maleje wykładniczo?

W wodzie spadek ciśnienia o tę samą wartość przypada w przybliżeniu na każdy metr wysokości. W gazie górne warstwy stają się coraz rzadsze. Zamiast dodawać jednakowe spadki ciśnienia, będziemy mnożyć je przez ten sam czynnik.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

W wodzie spadek ciśnienia o tę samą wartość przypada w przybliżeniu na każdy metr wysokości. W gazie górne warstwy stają się coraz rzadsze. Zamiast dodawać jednakowe spadki ciśnienia, będziemy mnożyć je przez ten sam czynnik.

Potrzebne wiadomości: Równowaga hydrostatyczna, prawo gazu doskonałego, kelwiny, funkcja wykładnicza i logarytm naturalny. Całkowanie pokazano krok po kroku.

Stała temperatura nie oznacza stałej gęstości

Rozpatrujemy model idealnego gazu o stałej temperaturze bezwzględnej T, stałej masie molowej M i stałym g. Taki profil temperatury nazywamy izotermicznym. Gaz może mieć różną gęstość na różnych wysokościach. Nie utożsamiamy tego modelu z aktualną atmosferą Ziemi.

Prawo gazu doskonałego pV = nRT zapiszmy przez masę m. Liczba moli to n = m/M. Po podzieleniu obu stron przez V i użyciu ρ = m/V otrzymujemy:

p=\frac{\rho RT}{M},\qquad \rho=\frac{Mp}{RT}.

M podajemy w kg/mol, a R = 8,314462618 J/(mol·K). Dla przykładowego gazu M = 29 g/mol = 0,029 kg/mol. Wstawienie liczby 29 do wzoru oczekującego kilogramów zawyżyłoby gęstość tysiąckrotnie.

Łączymy dwa prawa

Podstawiamy gęstość do równania dp/dz = −ρg. Ponieważ T, M i g są stałe, cały współczynnik przy p jest stały:

\frac{dp}{dz}=-\frac{Mg}{RT}p=-\frac{p}{H},\qquad H=\frac{RT}{Mg}.

H ma wymiar długości: RT/M to J/kg = m²/s², a podzielenie przez g daje metry. Jest to wysokość skali. Określa względne tempo spadku ciśnienia, a nie fizyczną górną krawędź atmosfery.

Dzielimy przez dodatnie p i całkujemy między poziomem odniesienia a wysokością z. Dzięki zapisowi granic nie logarytmujemy wielkości z jednostką:

\int_{p_0}^{p(z)}\frac{dp'}{p'}=-\int_0^z\frac{dz'}{H},\qquad \ln\frac{p(z)}{p_0}=-\frac zH.

Po zastosowaniu funkcji wykładniczej dostajemy prawo barometryczne dla tego modelu:

p(z)=p_0e^{-z/H},\qquad \rho(z)=\rho_0e^{-z/H},\qquad \rho_0=\frac{Mp_0}{RT}.

Ciśnienie i gęstość maleją w tym samym stosunku, ponieważ stałe T i M wiążą je proporcjonalnością. Przy zmiennej temperaturze ta druga równość wymagałaby ponownego sprawdzenia.

Niebieska krzywa p/p0 równa exp(-z/H) maleje, lecz przy z=H nadal wynosi około 0,368. Pomarańczowa styczna 1-z/H przecina zero przy H.
Oba opisy mają to samo ciśnienie i nachylenie przy z = 0. Prosta zakłada stałą gęstość; krzywa uwzględnia rozrzedzanie gazu. Ujemnej części prostej nie interpretuje się jako ciśnienia. Powiększ rysunek.

Co oznacza jeden krok H?

Dla z = H mamy p/p₀ = e⁻¹ ≈ 0,3679, a nie zero ani połowę. Każdy dalszy wzrost wysokości o H mnoży ciśnienie przez ten sam czynnik: p(z + H)/p(z) = e⁻¹. Spadek w paskalach staje się więc coraz mniejszy, choć spadek procentowy pozostaje taki sam.

Wysokość spadku do połowy wyznaczamy osobno: 1/2 = e−z/H, stąd z1/2 = H ln 2 ≈ 0,6931H. Dla przykładowych T = 288 K, M = 0,029 kg/mol i g = 9,81 m/s² otrzymujemy H ≈ 8417 m, a z1/2 ≈ 5834 m. Te liczby są wynikiem zadanego modelu, nie prognozą ciśnienia nad konkretną górą.

Dlaczego przybliżenie liniowe działa tylko blisko początku?

Dla x = z/H znacznie mniejszego od jedności rozwinięcie e⁻ˣ daje 1 − x + x²/2 − … . Zachowanie tylko dwóch pierwszych wyrazów oznacza:

p_{\mathrm{lin}}(z)=p_0\left(1-\frac zH\right)=p_0-\rho_0gz.

To dokładnie przedłużenie lokalnego nachylenia z poziomu odniesienia przy stałej gęstości ρ₀. Prosta leży poniżej krzywej wykładniczej: zakłada zbyt dużo masy w coraz wyższych warstwach, więc zbyt szybko obniża ciśnienie.

z/Hp/p₀plin/p₀Zaniżenie względem p
0,100,904840,900000,535%
0,200,818730,800002,288%
0,500,606530,5000017,564%
1,000,367880100%

Błąd liczono jako (p − plin)/p, a nie względem p₀. Powyżej H prosta daje wartości ujemne; to sygnał załamania przybliżenia, nie „ujemne ciśnienie atmosferyczne”. Sam warunek z < H nie zapewnia jeszcze dobrej dokładności.

Jak zmieniają profil temperatura, masa molowa i grawitacja?

Z H = RT/(Mg) wynika, że większa temperatura rozszerza profil w pionie, a większa masa molowa lub większe g zmniejsza jego skalę. Przy ustalonym p₀ dwukrotnie większe T podwaja H, ale zmniejsza ρ₀ dwukrotnie. Cała masa kolumny na m² pozostaje p₀/g. Gaz staje się bardziej rozciągnięty, a nie automatycznie cięższy.

Trzy wykresy ciśnienia dla tej samej wartości p0 i wysokości skali 4, 8 i 12 km. Na wysokości 8 km wartości p/p0 wynoszą około 0,135; 0,368 i 0,513.
Większe H oznacza wolniejszy spadek ciśnienia z wysokością. Przykładowe H opisują modele gazu; wykres nie przypisuje ich konkretnym planetom ani danym pogodowym. Powiększ rysunek.

Zmiana p₀ przy tych samych T, M i g mnoży wszystkie ciśnienia oraz gęstości przez wspólny czynnik, lecz nie zmienia H ani wykresu p/p₀. To dwa różne rodzaje zmiany: skala pionowa rozkładu i ilość gazu w kolumnie.

Sprawdź rozkład masy w pracowni

W interaktywnej pracowni atmosfery ustaw z/H = 1. Nad tym poziomem pozostaje p(H)/g, czyli 36,79% masy modelowej kolumny. Poniżej znajduje się 63,21%. Model sięga dowolnie wysoko, ale ma skończoną całkowitą masę na m²: coraz rzadsze warstwy dają coraz mniejsze wkłady.

Cztery przedziały wysokości po jednej wysokości skali zawierają odpowiednio 63,21; 23,25; 8,55 i 3,15 procent masy modelowej kolumny. Nad czwartym pozostaje około 1,83 procent.
W przedziałach o tej samej grubości znajduje się coraz mniej gazu. Szerokości słupków wynikają z całki gęstości; nie są rysunkiem dowolnie rozmieszczonych cząsteczek. Powiększ rysunek.
Sprawdź: czy podwojenie p₀ podwaja wysokość spadku do połowy?

Nie przy niezmienionych T, M i g. Warunek p/p₀ = 1/2 zależy od z/H. Podwoi się ciśnienie na każdej wysokości i całkowita masa kolumny, lecz H ln 2 pozostanie takie samo.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.