Atmosfera izotermiczna: dlaczego ciśnienie maleje wykładniczo?
W wodzie spadek ciśnienia o tę samą wartość przypada w przybliżeniu na każdy metr wysokości. W gazie górne warstwy stają się coraz rzadsze. Zamiast dodawać jednakowe spadki ciśnienia, będziemy mnożyć je przez ten sam czynnik.
W tym materiale
W wodzie spadek ciśnienia o tę samą wartość przypada w przybliżeniu na każdy metr wysokości. W gazie górne warstwy stają się coraz rzadsze. Zamiast dodawać jednakowe spadki ciśnienia, będziemy mnożyć je przez ten sam czynnik.
Potrzebne wiadomości: Równowaga hydrostatyczna, prawo gazu doskonałego, kelwiny, funkcja wykładnicza i logarytm naturalny. Całkowanie pokazano krok po kroku.
Stała temperatura nie oznacza stałej gęstości
Rozpatrujemy model idealnego gazu o stałej temperaturze bezwzględnej T, stałej masie molowej M i stałym g. Taki profil temperatury nazywamy izotermicznym. Gaz może mieć różną gęstość na różnych wysokościach. Nie utożsamiamy tego modelu z aktualną atmosferą Ziemi.
Prawo gazu doskonałego pV = nRT zapiszmy przez masę m. Liczba moli to n = m/M. Po podzieleniu obu stron przez V i użyciu ρ = m/V otrzymujemy:
p=\frac{\rho RT}{M},\qquad \rho=\frac{Mp}{RT}.
M podajemy w kg/mol, a R = 8,314462618 J/(mol·K). Dla przykładowego gazu M = 29 g/mol = 0,029 kg/mol. Wstawienie liczby 29 do wzoru oczekującego kilogramów zawyżyłoby gęstość tysiąckrotnie.
Łączymy dwa prawa
Podstawiamy gęstość do równania dp/dz = −ρg. Ponieważ T, M i g są stałe, cały współczynnik przy p jest stały:
\frac{dp}{dz}=-\frac{Mg}{RT}p=-\frac{p}{H},\qquad H=\frac{RT}{Mg}.
H ma wymiar długości: RT/M to J/kg = m²/s², a podzielenie przez g daje metry. Jest to wysokość skali. Określa względne tempo spadku ciśnienia, a nie fizyczną górną krawędź atmosfery.
Dzielimy przez dodatnie p i całkujemy między poziomem odniesienia a wysokością z. Dzięki zapisowi granic nie logarytmujemy wielkości z jednostką:
\int_{p_0}^{p(z)}\frac{dp'}{p'}=-\int_0^z\frac{dz'}{H},\qquad \ln\frac{p(z)}{p_0}=-\frac zH.
Po zastosowaniu funkcji wykładniczej dostajemy prawo barometryczne dla tego modelu:
p(z)=p_0e^{-z/H},\qquad \rho(z)=\rho_0e^{-z/H},\qquad \rho_0=\frac{Mp_0}{RT}.
Ciśnienie i gęstość maleją w tym samym stosunku, ponieważ stałe T i M wiążą je proporcjonalnością. Przy zmiennej temperaturze ta druga równość wymagałaby ponownego sprawdzenia.
Co oznacza jeden krok H?
Dla z = H mamy p/p₀ = e⁻¹ ≈ 0,3679, a nie zero ani połowę. Każdy dalszy wzrost wysokości o H mnoży ciśnienie przez ten sam czynnik: p(z + H)/p(z) = e⁻¹. Spadek w paskalach staje się więc coraz mniejszy, choć spadek procentowy pozostaje taki sam.
Wysokość spadku do połowy wyznaczamy osobno: 1/2 = e−z/H, stąd z1/2 = H ln 2 ≈ 0,6931H. Dla przykładowych T = 288 K, M = 0,029 kg/mol i g = 9,81 m/s² otrzymujemy H ≈ 8417 m, a z1/2 ≈ 5834 m. Te liczby są wynikiem zadanego modelu, nie prognozą ciśnienia nad konkretną górą.
Dlaczego przybliżenie liniowe działa tylko blisko początku?
Dla x = z/H znacznie mniejszego od jedności rozwinięcie e⁻ˣ daje 1 − x + x²/2 − … . Zachowanie tylko dwóch pierwszych wyrazów oznacza:
p_{\mathrm{lin}}(z)=p_0\left(1-\frac zH\right)=p_0-\rho_0gz.
To dokładnie przedłużenie lokalnego nachylenia z poziomu odniesienia przy stałej gęstości ρ₀. Prosta leży poniżej krzywej wykładniczej: zakłada zbyt dużo masy w coraz wyższych warstwach, więc zbyt szybko obniża ciśnienie.
| z/H | p/p₀ | plin/p₀ | Zaniżenie względem p |
|---|---|---|---|
| 0,10 | 0,90484 | 0,90000 | 0,535% |
| 0,20 | 0,81873 | 0,80000 | 2,288% |
| 0,50 | 0,60653 | 0,50000 | 17,564% |
| 1,00 | 0,36788 | 0 | 100% |
Błąd liczono jako (p − plin)/p, a nie względem p₀. Powyżej H prosta daje wartości ujemne; to sygnał załamania przybliżenia, nie „ujemne ciśnienie atmosferyczne”. Sam warunek z < H nie zapewnia jeszcze dobrej dokładności.
Jak zmieniają profil temperatura, masa molowa i grawitacja?
Z H = RT/(Mg) wynika, że większa temperatura rozszerza profil w pionie, a większa masa molowa lub większe g zmniejsza jego skalę. Przy ustalonym p₀ dwukrotnie większe T podwaja H, ale zmniejsza ρ₀ dwukrotnie. Cała masa kolumny na m² pozostaje p₀/g. Gaz staje się bardziej rozciągnięty, a nie automatycznie cięższy.
Zmiana p₀ przy tych samych T, M i g mnoży wszystkie ciśnienia oraz gęstości przez wspólny czynnik, lecz nie zmienia H ani wykresu p/p₀. To dwa różne rodzaje zmiany: skala pionowa rozkładu i ilość gazu w kolumnie.
Sprawdź rozkład masy w pracowni
W interaktywnej pracowni atmosfery ustaw z/H = 1. Nad tym poziomem pozostaje p(H)/g, czyli 36,79% masy modelowej kolumny. Poniżej znajduje się 63,21%. Model sięga dowolnie wysoko, ale ma skończoną całkowitą masę na m²: coraz rzadsze warstwy dają coraz mniejsze wkłady.
Sprawdź: czy podwojenie p₀ podwaja wysokość spadku do połowy?
Nie przy niezmienionych T, M i g. Warunek p/p₀ = 1/2 zależy od z/H. Podwoi się ciśnienie na każdej wysokości i całkowita masa kolumny, lecz H ln 2 pozostanie takie samo.
Zadania do tego tematu
- Jedna wysokość skali, połowa ciśnienia i gęstość gazu
- Jak daleko można przedłużyć prostą ze stałą gęstością?
- Gdzie jest masa kolumny i co zmienia ogrzanie gazu?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto