Atmosfera w równowadze: co podtrzymuje warstwę powietrza?
Powietrze ma masę, a mimo to nie leży całe na ziemi. Każda jego warstwa jest ściskana z obu stron. Sprawdzimy, dlaczego nacisk od dołu musi być nieco większy i jak z dwóch odczytów ciśnienia obliczyć masę gazu pomiędzy nimi.
W tym materiale
Powietrze ma masę, a mimo to nie leży całe na ziemi. Każda jego warstwa jest ściskana z obu stron. Sprawdzimy, dlaczego nacisk od dołu musi być nieco większy i jak z dwóch odczytów ciśnienia obliczyć masę gazu pomiędzy nimi.
Potrzebne wiadomości: Ciśnienie jako siła na powierzchnię, ciężar, gęstość i bilans sił. Pochodna jest wprowadzona jako granica ilorazu przyrostów.
Wybieramy warstwę, na którą działają siły
Wyobraź sobie nieruchomą kolumnę gazu. Oś z kierujemy pionowo w górę; poziom z = 0 możemy wybrać przy podłodze, u podstawy góry albo na dowolnym innym poziomie odniesienia. Nie musi to być poziom morza. Przyjmujemy stałe przyspieszenie g skierowane w dół i brak istotnego przyspieszenia pionowego gazu.
Wydzielmy cienką poziomą warstwę o polu podstawy S i grubości Δz. Gaz pod nią pcha jej spód w górę siłą p(z)S. Gaz nad nią pcha górę w dół siłą p(z + Δz)S. Na samą warstwę działa też jej ciężar. Przy prawie jednakowej gęstości ρ w tak cienkiej warstwie masa wynosi około ρSΔz. Siły na pionowych bokach nie mają składowej pionowej.
p(z)S-p(z+\Delta z)S-\rho S\Delta z\,g\approx0.
Dzielimy przez S. Szeroka kolumna waży więcej, ale siły ciśnienia rosną w tej samej proporcji, dlatego pole podstawy znika z równania. Po przestawieniu wyrazów:
\frac{p(z+\Delta z)-p(z)}{\Delta z}\approx-\rho g.
Dlaczego w równaniu jest minus?
Górny odczyt jest mniejszy od dolnego. Przy dodatnim Δz różnica w liczniku jest więc ujemna. Dla coraz cieńszych warstw iloraz staje się pochodną, czyli lokalnym nachyleniem wykresu p(z):
\frac{dp}{dz}=-\rho(z)g.
To równanie równowagi hydrostatycznej. Słowo „hydrostatyczna” obejmuje tu także gaz. Nie mówi ono, że gęstość jest stała. Właśnie zapis ρ(z) przypomina, że każda kolejna warstwa może mieć inną gęstość.
Jednostką ρg jest kg/m³ · m/s² = N/m³ = Pa/m. Dla lokalnej gęstości 1,20 kg/m³ i g = 9,81 m/s² nachylenie wynosi −11,772 Pa/m. W małym przedziale 10 m przewidujemy spadek około 118 Pa, czyli 1,18 hPa. To przybliżenie lokalne. Pomnożenie tej samej liczby przez dziesięć kilometrów bez sprawdzenia gęstości byłoby już innym, dużo silniejszym założeniem.
Ciśnienie działa w każdą stronę
Barometr nie odczytuje tylko „nacisku z góry”. W spoczywającym gazie ciśnienie jest wielkością skalarną i działa prostopadle do każdej powierzchni. Równowaga kolumny pozwala powiązać jego wartość z ciężarem nadległego gazu. Nie zmienia to kierunków sił na bocznej ściance ani nie oznacza, że otoczenie działa tylko pionowo.
Wzory z prawem gazu doskonałego wymagają ciśnienia bezwzględnego, liczonego względem próżni. Nadciśnienie względem otoczenia może wynosić zero mimo niezerowej gęstości powietrza. Nie wolno zastąpić nim p w równaniu stanu.
Dwa barometry wyznaczają masę między poziomami
Nie musimy znać gęstości w każdym miejscu, aby wyznaczyć masę całej warstwy między z₁ i z₂. Zsumowanie bilansów cienkich warstw daje:
p(z_1)-p(z_2)=g\int_{z_1}^{z_2}\rho(z)\,dz=g\mu_{12},\qquad \mu_{12}=\frac{p(z_1)-p(z_2)}{g}.
Symbol μ₁₂ oznacza masę na jednostkę powierzchni, w kg/m². Masa nad obszarem S wynosi m₁₂ = Sμ₁₂, jeżeli profile są jednakowe nad całym tym obszarem. Iloraz Pa/(m/s²) ma właśnie jednostkę kg/m².
Dla odczytów 1000 hPa i 800 hPa różnica wynosi 20 000 Pa. Przy g = 9,81 m/s² otrzymujemy μ₁₂ ≈ 2039 kg/m². Ten wynik nie wymaga stałej temperatury ani stałej gęstości. Wymaga natomiast równowagi pionowej, tego samego profilu kolumny i przyjętego stałego g. Dwa odległe miasta, pomierzone przy różnej pogodzie, nie tworzą automatycznie takiej kolumny.
Co znaczy masa całej kolumny?
Jeżeli model rozciąga się w górę, a ciśnienie na jego górnej granicy dąży do zera, to masa gazu nad jednostką powierzchni na wysokości z wynosi p(z)/g. Gdy na górnej granicy pozostaje ciśnienie pg, trzeba odjąć je: μ = [p(z) − pg]/g. Pominięcie pg przypisałoby gazowi w rozpatrywanym naczyniu także nacisk narzucony z zewnątrz.
Równanie dp/dz = −ρg nie mówi jeszcze, jak szybko maleje ρ. Potrzebujemy związku między ciśnieniem, gęstością i temperaturą. W następnej lekcji dodamy prawo gazu doskonałego i jawne założenie jednakowej temperatury.
Sprawdź: czy dwa razy szersza kolumna daje dwa razy większy spadek ciśnienia?
Nie przy tym samym profilu gęstości i tej samej wysokości. Dwa razy większe pole daje dwa razy większy ciężar oraz dwa razy większe siły ciśnienia. Iloraz siły i pola, czyli ciśnienie, pozostaje taki sam.
Zadania do tego tematu
- Różnica nacisków utrzymuje cienką warstwę gazu
- Masa powietrza między dwoma poziomami bez znajomości gęstości
- Ciśnienie nad kolumną: kiedy wolno użyć p przez g?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto