v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Łańcuchy rozpadu: narastanie produktów, równowaga i pomiar · 2 min czytania

Promieniotwórczy produkt rozpadu: skąd przybywa jąder, które same zanikają?

Po rozpadzie jądra nie zawsze powstaje produkt trwały. Jeśli produkt też jest promieniotwórczy, jego liczba zależy jednocześnie od dopływu z poprzedniego ogniwa i od własnego rozpadu. Dlatego może rosnąć, chociaż każde jego jądro ma niezerowe prawdopodobieństwo rozpadu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Po rozpadzie jądra nie zawsze powstaje produkt trwały. Jeśli produkt też jest promieniotwórczy, jego liczba zależy jednocześnie od dopływu z poprzedniego ogniwa i od własnego rozpadu. Dlatego może rosnąć, chociaż każde jego jądro ma niezerowe prawdopodobieństwo rozpadu.

Potrzebne wiadomości: Prawo rozpadu jednego nuklidu, aktywność i bekerel, odczyt nachylenia wykresu. Pochodną interpretujemy jako chwilową szybkość zmiany.

Co dokładnie liczymy?

Rozpatrujemy prosty łańcuch P → D → S. P jest nuklidem macierzystym, D jego promieniotwórczym produktem, a S produktem trwałym. To umowne nazwy, nie symbole chemiczne. Każda przemiana tworzy dokładnie jedno następne śledzone jądro. Nie ma rozgałęzień, rozszczepienia, dopływu z zewnątrz ani ucieczki produktów. Emitowanych cząstek nie dopisujemy do sumy NP+ND+NS.

N oznacza liczbę śledzonych jąder danego rodzaju, a w równaniach gładkich — jej wartość oczekiwaną. Dla dużej próbki opis ten nie przedstawia kolejności pojedynczych losowych zdarzeń. Stała rozpadu λ jest dodatnia, ma jednostkę s⁻¹ i wiąże się z okresem połowicznego rozpadu przez λ=ln 2/T1/2. Każdy nuklid ma własną stałą.

Do D prowadzi jedna strzałka i jedna z niego wychodzi

Aktywność P AP=λPNP określa średnią liczbę jego przemian w sekundzie. Każda dostarcza jedno D. Jednocześnie D znika z aktywnością AD=λDND. Zatem:

\frac{dN_P}{dt}=-A_P,\qquad \frac{dN_D}{dt}=A_P-A_D,\qquad \frac{dN_S}{dt}=A_D.

Znaki opisują dopływ i odpływ. Gdy AP>AD, D przybywa; przy odwrotnej nierówności ubywa. Równe aktywności oznaczają zerowe chwilowe nachylenie ND(t). Nie oznaczają równych NP i ND, jeżeli stałe rozpadu są różne.

Rozpady P zasilają D, a rozpady D zasilają trwałe S. Strzałki opisują aktywności w bekerelach, pola opisują liczby śledzonych jąder. Szybkość zmiany liczby D jest różnicą dopływu z P i rozpadu D.
Schemat bilansu, bez skali długości. Aktywność opisuje strzałkę przemiany; zmiana liczby produktu jest bilansem dwóch strzałek. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Przykład: produkt rośnie, całkowita aktywność też może rosnąć

Przyjmijmy modelowe NP=10 000, ND=1000, λP=0,002 s⁻¹ i λD=0,010 s⁻¹. Aktywności wynoszą 20 Bq i 10 Bq. Średnio P ubywa z szybkością 20 s⁻¹, D przybywa z szybkością 10 s⁻¹, a S przybywa z szybkością 10 s⁻¹. Suma tych trzech zmian wynosi zero.

W próbce zachodzą jednak oba rodzaje przemian, więc jej całkowita aktywność to 20+10=30 Bq. Nie jest to ani 10 Bq, ani szybkość ubywania wszystkich śledzonych jąder — ta ostatnia wynosi zero. Ponieważ D ma większą stałą rozpadu, jego przybywanie może nawet zwiększać sumę aktywności. Tutaj dAP/dt=−0,040 Bq/s, a dAD/dt=+0,100 Bq/s, co razem daje +0,060 Bq/s.

Bilans działa także dla całego przedziału

Niech BP i BD oznaczają liczby przemian obu rodzajów między chwilami a i b. Dla wartości oczekiwanych:

B_P=N_P(a)-N_P(b),\qquad B_D=N_D(a)+B_P-N_D(b).

Drugie równanie czytamy po kolei: D na początku, plus D nowo powstałe, minus D pozostałe. To, co zostaje, musiało przekształcić się w S. Równoważnie BD=NS(b)−NS(a). Liczba wszystkich przemian wynosi BP+BD. Jedno początkowe jądro może w długim czasie uczestniczyć w dwóch kolejnych przemianach, ale nie staje się przez to dwoma końcowymi jądrami S.

Dlaczego warunek zamknięcia próbki ma znaczenie?

Jeśli D ucieka z badanego obszaru ze średnią szybkością kND, trzeba dopisać składnik −kND do jego bilansu. Ucieczka nie jest rozpadem. Aktywność D nadal wynosi λDND, lecz równość AP=AD nie zapewnia już stałej liczby D. Zanim obliczymy wiek lub porównamy aktywności, potrzebujemy modelu tego, co pozostaje w próbce.

Sprawdź rozumowanie: czy „nie zmienia się liczba D” oznacza „żadne D się nie rozpada”? Nie. W zamkniętym łańcuchu może to być chwila, w której tyle samo D powstaje i znika. Dla stałych dodatnich λ nie jest to na ogół stan trwający bez końca.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.