v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Łańcuchy rozpadu: narastanie produktów, równowaga i pomiar · 2 min czytania

Równanie Batemana: produkt początkowy i jednakowe stałe rozpadu

Proste prawo wykładnicze wystarcza dla P, który nie ma dopływu. Produkt D otrzymuje jednak nowe jądra w każdej chwili. Rozwiązanie musi uwzględnić zarówno ich czas powstania, jak i D obecne już na początku.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Proste prawo wykładnicze wystarcza dla P, który nie ma dopływu. Produkt D otrzymuje jednak nowe jądra w każdej chwili. Rozwiązanie musi uwzględnić zarówno ich czas powstania, jak i D obecne już na początku.

Potrzebne wiadomości: Bilans P → D → S, funkcja wykładnicza, pochodna iloczynu i całka oznaczona. Potrzebne operacje pokazano w wyprowadzeniu.

Nuklid macierzysty jest znany, szukamy produktu

Przyjmujemy zamknięty łańcuch P → D → S i stałe dodatnie λP, λD. Początkowe liczby to NP0, ND0 i NS0. Nuklid macierzysty nie ma dopływu, więc NP(t)=NP0e−λPt. Podstawiamy to do bilansu D:

\frac{dN_D}{dt}+\lambda_DN_D=\lambda_PN_{P0}e^{-\lambda_Pt}.

Jeden iloczyn upraszcza równanie

Mnożymy obie strony przez eλDt. Lewa strona staje się pochodną iloczynu, zgodnie z regułą różniczkowania iloczynu. Następnie całkujemy od 0 do t:

\frac{d}{dt}\!\left(N_De^{\lambda_Dt}\right)=\lambda_PN_{P0}e^{(\lambda_D-\lambda_P)t},

N_D(t)e^{\lambda_Dt}-N_{D0}=\lambda_PN_{P0}\int_0^t e^{(\lambda_D-\lambda_P)s}\,ds.

Dla λD≠λP całka jest równa [e(λD−λP)t−1]/(λD−λP). Po podzieleniu przez eλDt otrzymujemy:

N_D(t)=N_{D0}e^{-\lambda_Dt}+\frac{\lambda_PN_{P0}}{\lambda_D-\lambda_P}\left(e^{-\lambda_Pt}-e^{-\lambda_Dt}\right).

Pierwszy składnik to D, które było obecne na początku i przetrwało. Drugi to D powstałe później z P i nadal obecne w chwili t. Współczynnik λP/(λD−λP) jest bezwymiarowy. Jeżeli λD<λP, zarówno mianownik, jak i różnica wykładników zmieniają znak; ich iloraz nadal jest dodatni.

Można też śledzić kolejne porcje produktu

W małym przedziale ds wokół chwili s rodzi się λPNP(s)ds jąder D. Do chwili t przetrwa średnio część e−λD(t−s). Zsumowanie tych porcji po wszystkich s od 0 do t daje całkę produkcji i przetrwania. Wyjaśnia to, dlaczego nie wystarczy wziąć wszystkich utraconych P i potraktować ich jako obecne D: część D zdążyła już przejść do S.

Model T P 100 sekund, T produktu 50 sekund i początkowo tylko P. Po 100 sekundach pozostaje połowa P, jedna czwarta D i jedna czwarta S. D najpierw przybywa, a później ubywa.
Udziały liczby śledzonych jąder; każda chwila daje sumę równą jeden. To krzywe wartości oczekiwanych, nie zapis pojedynczej próby. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Przykład z prostymi ułamkami

Dla TP=100 s, TD=50 s mamy λD=2λP. Jeżeli NP0=8000 i ND0=NS0=0, po 100 s czynniki wykładnicze wynoszą 1/2 oraz 1/4. Stąd NP=4000, ND=8000(1/2−1/4)=2000 i NS=8000−4000−2000=2000. Ubytek P 4000 jest większy od obecnej liczby D.

Co zrobić, gdy obie stałe są jednakowe?

Nie podstawiamy zera do mianownika. Wracamy do całki przed dzieleniem: dla λP=λD=λ jej funkcja podcałkowa jest równa jeden, więc całka wynosi t. Otrzymujemy skończone rozwiązanie:

N_D(t)=\left(N_{D0}+\lambda N_{P0}t\right)e^{-\lambda t}.

Przy braku początkowego D udział produktu wynosi x e−x, gdzie x=λt. Jego maksimum to 1/e dla x=1. Nie oznacza to okresu połowicznego: 1/λ=T1/2/ln 2. Dla bliskich, lecz nierównych stałych rozwiązanie zmienia się płynnie; odejmowanie prawie równych wykładników w kalkulatorze może jedynie utracić dokładność numeryczną.

Dla równych stałych rozpadu i początkowo tylko P: udział P to exp minus x, a D to x razy exp minus x, gdzie x jest iloczynem stałej rozpadu i czasu. D osiąga 1 przez e przy x równym jeden.
Równe stałe rozpadu nie powodują osobliwości fizycznej. Krzywe mają skończone wartości także dla jednakowych okresów połowicznych. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Trzy kontrole wyniku

W chwili zero wzór musi zwracać ND0. Początkowe nachylenie musi być równe λPNP0−λDND0. Wreszcie NS=NP0+ND0+NS0−NP−ND nie może maleć ani stać się ujemne. Samo otrzymanie dodatniego ND nie wystarcza do sprawdzenia całego łańcucha.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.