v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Rozpraszanie Rutherforda: tor, przekrój czynny i wnioskowanie · 3 min czytania

Od hiperboli do kąta rozproszenia: jak odtworzyć parametr zderzenia?

W detektorze mierzymy kąt wylotu, a nie początkową odległość cząstki od jądra. Wyprowadzimy związek tych wielkości dla odpychania Coulomba. Sprawdzimy też, dlaczego dwukrotnie większa energia nie musi oznaczać dwukrotnie mniejszego kąta.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

W detektorze mierzymy kąt wylotu, a nie początkową odległość cząstki od jądra. Wyprowadzimy związek tych wielkości dla odpychania Coulomba. Sprawdzimy też, dlaczego dwukrotnie większa energia nie musi oznaczać dwukrotnie mniejszego kąta.

Potrzebne wiadomości: Bilans energii i momentu pędu w polu centralnym, współrzędne biegunowe, sinus i tangens, pochodne i proste równanie różniczkowe.

Który kąt mierzymy?

Kąt rozproszenia θ to kąt między kierunkiem początkowej i końcowej prędkości, mierzonymi daleko od centrum. θ=0 oznacza lot naprzód, θ=π zawrócenie. Nie jest to kąt między dwoma wektorami położenia od jądra: początkowy wektor położenia wskazuje przeciwnie do nadlatującej prędkości.

Przyjmujemy te same warunki co wcześniej: punktowe dodatnie ładunki, cel nieruchomy, U=κ/r, energia E=mv∞²/2. Ruch jest płaski, ponieważ wektor momentu pędu ma stały kierunek. Parametr b≥0 określa wartość L=mv∞b. W poniższym wyprowadzeniu b>0; ruch czołowy odzyskamy jako granicę.

Równanie toru zamiast położenia w każdej chwili

W biegunowych współrzędnych r,φ równanie radialne ma postać m(r̈−rφ̇²)=κ/r². Z zachowania momentu pędu φ̇=L/(mr²), gdzie zwrot osi kątowej dobieramy do ruchu. Wprowadzamy u=1/r. Wówczas ṙ=−(L/m)u′, a r̈=−(L²/m²)u²u″; prim oznacza pochodną względem φ. Po podstawieniu i skróceniu u² dostajemy:

u''+u=-\frac{m\kappa}{L^2}.

Stały wyraz po prawej jest ujemny dla odpychania. Rozwiązanie symetryczne względem kierunku największego zbliżenia, od którego mierzymy ψ, zapisujemy jako:

r(\psi)=\frac{p}{\epsilon\cos\psi-1},\qquad p=\frac{L^2}{m\kappa}.

ε jest mimośrodem hiperboli, a p jej parametrem. Nie mylimy ε z przenikalnością ε₀ ani z ładunkiem elementarnym e. Najmniejsza odległość wypada przy ψ=0. Wstawienie u=(ε cosψ−1)/p oraz u′=−ε sinψ/p do energii E=L²(u′²+u²)/(2m)+κu usuwa zależność od ψ i daje:

\epsilon^2=1+\frac{2EL^2}{m\kappa^2}=1+\frac{b^2}{a^2},\qquad a=\frac{\kappa}{2E}.

ε>1 odpowiada hiperboli. To tor otwarty: cząstka przybywa z daleka i oddala się, a nie krąży wokół jądra. Wartość L wpływa na kształt toru, chociaż energia kinetyczna daleko przed i po oddziaływaniu jest taka sama.

Asymptoty prowadzą do wzoru Rutherforda

Gdy r→∞, mianownik równania toru dąży do zera. Obie asymptoty mają więc ψ=±ψ∞, gdzie cosψ∞=1/ε. Kąt między skrajnymi wektorami położenia wynosi 2ψ∞, lecz kąt między prędkościami to θ=π−2ψ∞. Dlatego:

\tan\frac{\theta}{2}=\cot\psi_\infty=\frac{1}{\sqrt{\epsilon^2-1}}=\frac{a}{b},\qquad b=a\cot\frac{\theta}{2}.

Po prawej stronie pierwszego równania jest iloraz długości, więc tangens otrzymuje liczbę bezwymiarową. Przy b=a kąt wynosi 90°. Dla alfy o E=5,00 MeV i złota a=22,752 fm. Przy b=2a otrzymujemy θ=2 arctan(1/2)=53,13°, a nie 45°. Kąt jest funkcją nieliniową b.

Wykres theta w stopniach względem b/a: dla b/a równego 0,5; 1; 2; 5 kąty wynoszą 126,87; 90; 53,13; 22,62 stopnia.
Zależność θ=2 arctan(a/b) jest monotoniczna. Te same ilorazy b/a dają ten sam kąt, nawet gdy skala długości i energia są inne. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Co zmienia energia, a co ładunek?

Przy ustalonych b i ładunkach a jest odwrotnie proporcjonalne do E. Podwojenie energii dzieli tangens połowy kąta przez dwa. Sam kąt dzieli się przez dwa jedynie w przybliżeniu małych kątów, gdy tan(θ/2)≈θ/2. Dla b=2a wyjściowego modelu wzrost energii z 5 do 10 MeV zmienia θ z 53,13° na 28,07°, a połowa starego kąta to 26,57°.

W tym samym modelu zwiększenie Z lub z zwiększa κ i odchylenie. Na tej zależności można oprzeć zadanie odwrotne: znając E, b i θ, wyznaczyć κ=2Eb tan(θ/2). W realnym pomiarze parametr b pojedynczej cząstki zwykle nie jest dostępny. Dlatego o ładunku wnioskuje się częściej z rozkładu wielu kątów, który wyprowadzimy w kolejnej lekcji.

Mała niepewność kąta może dać duży względny rozrzut b

Przy znanym a różniczkowanie b=a cot(θ/2) daje db/dθ=−a/[2sin²(θ/2)]. Po podzieleniu przez b i zastosowaniu 2sin(θ/2)cos(θ/2)=sinθ:

\frac{db}{b}=-\frac{d\theta}{\sin\theta}.

Przybliżenie dotyczy małej zmiany, a dθ trzeba wyrazić w radianach. Dla θ=60° i zmiany 1° względna zmiana b ma wartość około 0,0202, czyli 2,02%. Blisko 180° samo b dąży do zera, więc względna niepewność staje się wielka nawet przy małej niepewności bezwzględnej. Nie oznacza to nieskończonej odległości.

Sprawdź się: dla b→0 mamy θ→π; dla b→∞ mamy θ→0. Czy masa cząstki występuje we wzorze przy zadanej E? Skraca się, gdy użyjemy mv∞²=2E. Przy zadanej szybkości dwie różne masy oznaczają jednak różne energie, więc nie można przenieść tego wniosku na porównanie przy jednakowym v∞.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.