v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Rozpraszanie Rutherforda: tor, przekrój czynny i wnioskowanie · 3 min czytania

Przekrój czynny Rutherforda: od pierścienia wiązki do liczby zliczeń

Duży detektor zbiera więcej cząstek niż mały, nawet gdy sam proces rozpraszania się nie zmienił. Oddzielimy własność oddziaływania od liczby padających cząstek, grubości tarczy i geometrii pomiaru. Dzięki temu z kąta pojedynczego toru przejdziemy do przewidywanej liczby zdarzeń.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Duży detektor zbiera więcej cząstek niż mały, nawet gdy sam proces rozpraszania się nie zmienił. Oddzielimy własność oddziaływania od liczby padających cząstek, grubości tarczy i geometrii pomiaru. Dzięki temu z kąta pojedynczego toru przejdziemy do przewidywanej liczby zdarzeń.

Potrzebne wiadomości: Zależność b=a cot(θ/2), pole pierścienia i sfery, pochodna, całka oznaczona, jednostki powierzchni i kąta bryłowego.

Przekrój czynny jest polem przypisanym zdarzeniu

Wyobraźmy sobie jednorodną, równoległą wiązkę padającą na pojedyncze jądro. Związek b=a cot(θ/2) przypisuje każdej odległości nalotu kąt wylotu. Jeśli uznajemy za zdarzenie odchylenie większe od określonego kąta, zbieramy wszystkie odpowiednie początkowe położenia cząstek w płaszczyźnie prostopadłej do wiązki. Pole tego obszaru nazywamy przekrojem czynnym σ. Nie musi ono być równe geometrycznemu polu jądra: oddziaływanie działa także z daleka.

Dla ustalonych energii i ładunków większemu b odpowiada mniejszy θ. Wąski pierścień parametrów od b do b+db ma pole dσ=2πb|db|. Po rozproszeniu odpowiada mu pierścień kierunków o kącie bryłowym dΩ=2πsinθ|dθ|. Kąt bryłowy opisuje pole wycinka sfery jednostkowej; pełna sfera ma 4π sr. Kąt płaski w radianach i kąt bryłowy w steradianach nie są zamienne.

Pierścień parametrów zderzenia pomiędzy a/√3 a a√3 odpowiada odchyleniom od 120 do 60 stopni. Drugi schemat pokazuje przekrój pasa kierunków na sferze.
Zewnętrzna granica pierścienia odpowiada mniejszemu kątowi. Rysunek kierunków jest przekrojem południkowym: zakres obejmuje wszystkie azymuty, a nie tylko płaski wycinek. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Wyprowadzenie różniczkowego przekroju

Iloraz pól daje dσ/dΩ=(b/sinθ)|db/dθ|. Pochodna b=a cot(θ/2) jest ujemna: db/dθ=−a/[2sin²(θ/2)]. Bierzemy jej wartość bezwzględną, ponieważ pole nie może być ujemne. Korzystając z sinθ=2sin(θ/2)cos(θ/2), otrzymujemy:

\frac{d\sigma}{d\Omega}=\frac{a^2}{4\sin^4(\theta/2)}=\left(\frac{\kappa}{4E}\right)^2\frac{1}{\sin^4(\theta/2)}.

Wynik podajemy np. w m²/sr albo barn/sr. Jeden barn, oznaczany b jako jednostka, wynosi 10⁻²⁸ m²=100 fm². W tym rozdziale samą literę b we wzorach rezerwujemy dla parametru zderzenia, a jednostkę zapisujemy słowem „barn”, aby uniknąć pomyłki.

Przy 90° sin⁴45°=1/4, więc dσ/dΩ=a². Dla α–Au i E=5 MeV wartość a²=517,653504 fm² daje 5,176535 barn/sr. Przy 60° przekrój różniczkowy jest czterokrotnie większy, a przy 120° wynosi 4/9 wartości przy 90°. Nie porównujemy samych liczb zliczeń, dopóki nie sprawdzimy jednakowej geometrii i normalizacji.

Wykres (dσ/dΩ)/a² na skali logarytmicznej: wartość 4 przy 60 stopniach, 1 przy 90 i 4/9 przy 120.
Rozkład silnie rośnie w kierunku małych kątów. Skala pionowa jest logarytmiczna; jednakowy odstęp oznacza ten sam mnożnik. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Całka po zakresie kątów ma wymiar powierzchni

Dla θ≥θ₀ początkowe położenia leżą w kole b≤a cot(θ₀/2). Nie trzeba ponownie całkować, aby otrzymać σ(θ≥θ₀)=πa²cot²(θ₀/2). Dla pasa θ₁≤θ≤θ₂, przy wszystkich azymutach, odejmujemy dwa koła:

\sigma_{[\theta_1,\theta_2]}=\pi a^2\left[\cot^2\frac{\theta_1}{2}-\cot^2\frac{\theta_2}{2}\right],\qquad 0<\theta_1<\theta_2\leq\pi.

Nie mnożymy tego wyniku drugi raz przez kąt bryłowy. Dla θ₀=90° pole wynosi πa², a przy θ₀→0 rozbiega się w idealnym nieekranowanym modelu. Nieskończony całkowity przekrój nie oznacza nieskończonej liczby zliczeń w rzeczywistym detektorze. Nawet bardzo odległy nalot daje w tym idealnym potencjale maleńkie odchylenie; rzeczywiste elektrony ekranują pole, a detektor ma skończoną rozdzielczość i zakres kątów.

Jak przeliczyć przekrój na oczekiwaną liczbę cząstek?

Niech N₀ będzie liczbą cząstek padających na jednorodną cienką tarczę, nₛ liczbą jąder na jednostkę powierzchni prostopadłej do wiązki, a η wydajnością zarejestrowania cząstki, która dotarła do detektora. Dla małego detektora obejmującego ΔΩ, w którym przekrój niewiele się zmienia:

N_{\mathrm{det}}\approx N_0n_s\frac{d\sigma}{d\Omega}(\theta)\Delta\Omega\,\eta.

Iloczyn nₛ(dσ/dΩ)ΔΩ jest bezwymiarowym prawdopodobieństwem w przybliżeniu pojedynczego rozpraszania. Musi być mały; niezależnie kontrolujemy rozpraszanie wielokrotne i utratę energii. Wydajność η nie obejmuje tu geometrii, bo ujęliśmy ją już przez ΔΩ. Jeżeli kalibracja podaje łączną wydajność z geometrią, nie wolno uwzględniać tego samego czynnika dwa razy.

Mała płaska powierzchnia A w odległości R od punktu rozpraszania obejmuje ΔΩ≈A cosβ/R², gdzie β jest kątem między normalną do czynnej powierzchni detektora a kierunkiem od detektora ku tarczy (0≤β<90°). Gdy czynna powierzchnia jest skierowana wprost ku tarczy, β=0. Kąt θ umiejscawia detektor względem wiązki; β opisuje jego pochylenie. To różne kąty.

Tarcza, kierunek wiązki, detektor przy theta=90 stopni i odległość R=0,200 m. Kołowy detektor o promieniu 2,00 mm jest skierowany normalną ku tarczy.
Schemat bez skali: rozmiar detektora jest powiększony dla czytelności. Dla tego ustawienia ΔΩ≈π(0,002/0,200)²=3,1416·10⁻⁴ sr. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Przykład pełnej normalizacji

Przy N₀=10¹⁰, nₛ=5,90·10²² m⁻², θ=90°, a=22,752 fm, ΔΩ=3,1416·10⁻⁴ sr i η=0,800 dostajemy Ndet≈76,8. Oczekiwana liczba może być niecałkowita: jest średnią modelu dla wielu powtórzeń, a nie gwarancją dokładnie 77 impulsów. Tło należy oszacować osobnym pomiarem.

Sprawdź się: odsuwamy ten sam mały detektor dwukrotnie dalej, zachowując θ i skierowanie jego normalnej. ΔΩ maleje czterokrotnie, więc oczekiwane zliczenia także maleją czterokrotnie. Przekrój czynny jądra się nie zmienił. Jeśli detektor obejmuje szeroki zakres kątów, trzeba scałkować dσ/dΩ po jego rzeczywistej powierzchni kierunków zamiast używać wartości centralnej.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.