v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Dyspersja i propagacja grup falowych · 3 min czytania

Fale na wodzie: głębokość, długość i dwie prędkości

Jedna głębokość nie wystarcza, by nazwać wodę płytką albo głęboką. Pełna relacja dyspersyjna pozwoli obliczyć oba rodzaje prędkości, ocenić przybliżenia i odtworzyć głębokość z pomiaru.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Jedna głębokość nie wystarcza, by nazwać wodę płytką albo głęboką. Pełna relacja dyspersyjna pozwoli obliczyć oba rodzaje prędkości, ocenić przybliżenia i odtworzyć głębokość z pomiaru.

Potrzebne wiadomości: Liczba falowa, częstość kołowa, prędkości fazowa i grupowa; pochodna iloczynu.

Głębokość porównujemy z długością fali

Basen o głębokości jednego metra może być „głęboki” dla krótkiej fali, a „płytki” dla fali wielokrotnie dłuższej. Ważne jest, czy ruch związany z falą odczuwa dno. W opisie ilościowym używamy liczby kh = 2πh/λ, gdzie h jest głębokością spokojnej wody.

Rozważamy wodę jednorodną, nieściśliwą i bez lepkości, nad płaskim nieruchomym dnem. Nie ma prądu tła. Fale mają tak małą amplitudę, że zostawiamy tylko liniowe zaburzenia. Przyjmujemy, że grawitacja przywraca równowagę powierzchni; napięcie powierzchniowe pomijamy. Nie opisujemy więc krótkich fal kapilarnych, załamywania fal ani silnych, nieliniowych fal na płyciźnie.

Związek częstości i liczby falowej

Rozwiązanie z warunkiem braku przepływu przez dno i liniowymi warunkami na powierzchni daje:

\omega^2=gk\tanh(kh),\qquad k>0.

Funkcja tanh u = (eᵘ − e⁻ᵘ)/(eᵘ + e⁻ᵘ) jest bezwymiarowa. Dla małego dodatniego u jest bliska u, a dla dużego zbliża się do 1. Prawa strona ma jednostkę (m/s²)(1/m) = 1/s², zgodną z ω². W tej lekcji przyjmujemy relację jako wynik hydrodynamiki i wyprowadzamy jej obserwowalne konsekwencje; nie zastępujemy warunków powierzchniowych analizą wymiarową.

v_f=\frac\omega k=\sqrt{\frac gk\tanh(kh)}.

Przy ustalonych λ oraz h obliczamy k, potem kh, tanh(kh), ω i dopiero okres T. Gdy dane są T i h, nie można wstawić λ = gT²/(2π) bez sprawdzenia głębokiej wody: szukana λ występuje również wewnątrz tanh.

Prędkość fazowa względem długości fali dla trzech głębokości 0,5 m, 5 m i 50 m, przy g równym 9,81 m/s².
Ta sama głębokość może być duża dla jednej długości fali i mała dla innej. Dla każdej krzywej pokazano pełną zależność, bez przełączania przybliżeń. Powiększ rysunek.

Pochodna krok po kroku

Różniczkujemy ω² przy stałej głębokości h. Lewa strona daje 2ω dω/dk. Z prawej działa pochodna iloczynu k·tanh(kh):

2\omega v_g=g\left[\tanh(kh)+kh\,\operatorname{sech}^2(kh)\right].

Symbol sech u oznacza 1/cosh u. Dzielimy obie strony przez 2ω, a następnie korzystamy z ω² = gk tanh(kh), by wydzielić ω/k = vf:

v_g=\frac{v_f}{2}\left[1+\frac{2kh}{\sinh(2kh)}\right].

Przy upraszczaniu użyliśmy sinh(2u) = 2 sinh u cosh u. Dla dodatniego u zachodzi sinh(2u) > 2u. Stąd 1/2 < vg/vf < 1 przy skończonym dodatnim kh. Grupa ma prędkość mniejszą od prędkości grzbietów, ale nie mniejszą niż jej połowa. Nierówność dotyczy tego modelu fal grawitacyjnych, nie wszystkich fal w przyrodzie.

Prędkości fazowa i grupowa podzielone przez pierwiastek z gh w funkcji kh. Obie zbliżają się do jedności dla małego kh; grupowa maleje szybciej.
Na osi poziomej jest bezwymiarowe kh, nie sama głębokość. Krzywe wynikają z pełnej relacji dyspersyjnej; rysunek nie wprowadza ostrej granicy między płytką i głęboką wodą. Powiększ rysunek.

Dwie granice i obszar pomiędzy nimi

Dla kh ≪ 1 mamy tanh(kh) ≈ kh, więc ω ≈ k√(gh). Zależność jest niemal liniowa:

v_f\approx v_g\approx\sqrt{gh}\qquad\text{(płytka woda).}

Dłuższe i krótsze składniki w tym zakresie biegną prawie wspólnie. Słowo „prawie” oznacza, że pełna krzywa nadal ma niewielką krzywiznę. Dla kh ≫ 1 dostajemy ω ≈ √(gk), a zatem:

v_f\approx\sqrt{\frac gk}=\frac{gT}{2\pi},\qquad v_g\approx\frac12v_f=\frac{gT}{4\pi}\qquad\text{(głęboka woda).}

Na głębokiej wodzie grupa o większym okresie biegnie szybciej. Przybliżenia nie wymagają sztucznego przełącznika w programie. Można wszędzie użyć pełnej relacji, a potem policzyć błąd wybranego uproszczenia. Zwyczajowe granice h/λ nie są nagłymi zmianami fizyki.

Przykład z pośredniej głębokości

Niech λ = 2π m, h = 1 m i g = 10 m/s². Wtedy k = 1 rad/m oraz kh = 1. Z tanh1 ≈ 0,761594 wynika ω ≈ 2,759700 rad/s, T ≈ 2,276764 s i vf ≈ 2,759700 m/s. Iloraz vg/vf wynosi około 0,775721, zatem vg ≈ 2,140756 m/s.

Przybliżenie płytkiej wody dałoby √10 ≈ 3,162278 m/s dla obu prędkości. Przybliżenie głębokiej wody dałoby tę samą prędkość fazową, lecz grupową równą około 1,581139 m/s. Dwa uproszczenia przypadkiem zgadzają się co do vf, a mimo to oba są tu niepoprawne. Zgodność dwóch przybliżonych rachunków nie dowodzi poprawności założeń.

W pracowni dyspersji utrzymuj λ i szerokość pasma, zmieniając tylko h. Zapisz próby dla małego i dużego kh. Porównuj vg/vf, nie samą wysokość rysowanej fali: pionowa skala jest znormalizowana.

Źródła: MIT, powierzchniowe fale grawitacyjne oraz TU Delft, relacja dyspersyjna i jej granice.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.