v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Zderzenia na płaszczyźnie: pęd, impuls kontaktu i sprawdzanie modelu · 4 min czytania

Zderzenia na płaszczyźnie: składowe pędu i wspólna prędkość

Dwa ciała nadbiegają z różnych stron i łączą się. Suma ich szybkości nie mówi, w którą stronę polecą razem. Odpowiedź daje suma wektorów pędu, a obie osie trzeba rozliczyć osobno.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Dwa ciała nadbiegają z różnych stron i łączą się. Suma ich szybkości nie mówi, w którą stronę polecą razem. Odpowiedź daje suma wektorów pędu, a obie osie trzeba rozliczyć osobno.

Potrzebne wiadomości: Wektor prędkości i jego składowe, pęd p = mv, energia kinetyczna, twierdzenie Pitagorasa i funkcje trygonometryczne.

Najpierw wybierz układ i osie

W zderzeniu jednowymiarowym znak odróżniał ruch w prawo od ruchu w lewo. Na płaszczyźnie potrzebujemy dwóch składowych. Wybieramy nieruchome, prostopadłe osie x i y w inercjalnym układzie odniesienia. Wektor zapisany jako (vₓ; vᵧ) zawiera dwie prędkości ze znakami, obie w m/s; jego długość jest szybkością.

Rozpatrujemy dwa ciała o stałych dodatnich masach m₁ i m₂. Litery v oznaczają prędkości tuż przed zderzeniem, a u tuż po nim. Szybkości są małe wobec c. Zderzenie jest na tyle krótkie, że pomijamy zewnętrzny impuls w obu analizowanych kierunkach. Duże siły wzajemnego kontaktu są wewnętrzne dla układu obu ciał: ich impulsy znoszą się w sumie, choć zmieniają pęd każdego ciała z osobna.

m_1\mathbf v_1+m_2\mathbf v_2=m_1\mathbf u_1+m_2\mathbf u_2.

To równanie wektorowe oznacza dwa równania skalarne:

m_1v_{1x}+m_2v_{2x}=m_1u_{1x}+m_2u_{2x},

m_1v_{1y}+m_2v_{2y}=m_1u_{1y}+m_2u_{2y}.

Nie dodajemy pędu w osi x do pędu w osi y, aby otrzymać trzeci warunek. Dwie składowe sumy opisują ten sam wektor. Dla dwóch swobodnych ciał po zderzeniu pozostają cztery nieznane składowe końcowe. Sama informacja o zachowaniu pędu ich nie wyznacza; nawet zachowanie energii dostarcza tylko jednego dodatkowego równania. Potrzebny jest opis kontaktu lub dalsza informacja o kierunku ruchu.

Połączenie daje dodatkowy warunek

W tej lekcji używamy modelu dwóch punktów materialnych, które spotykają się i pozostają jednym punktem o masie M = m₁ + m₂. Nie ma w nim rozmiarów ani obrotu. Po połączeniu oba składniki mają tę samą prędkość u, więc:

\mathbf u=\frac{m_1\mathbf v_1+m_2\mathbf v_2}{M}.

Każdą składową dzielimy przez tę samą łączną masę. Dopiero potem obliczamy szybkość |\mathbf u|=\sqrt{u_x^2+u_y^2}. Gdy uₓ > 0 i uᵧ > 0, kąt z dodatnią osią x spełnia tan θ = uᵧ/uₓ. W innych ćwiartkach sam wynik arctan bez sprawdzenia znaków może wskazać przeciwny kierunek. Wektor zerowy nie ma kierunku, więc nie przypisujemy mu kąta zero tylko dlatego, że ciało się zatrzymało.

Przy złączeniu rzeczywistych brył może pozostać obrót. Wzór na u nadal wyznacza wtedy prędkość ich wspólnego środka masy, lecz samo Mu²/2 nie jest całą energią kinetyczną. Ograniczenie do punktów jest istotne szczególnie przy ukośnym trafieniu poza środkiem; nie ukrywamy obrotu w „stracie”.

Przykład: dwa prostopadłe pędy nie dodają się jak szybkości

Dwa punkty po 1 kg mają przed kontaktem v₁ = (4; 0) m/s i v₂ = (0; 3) m/s. Całkowity pęd wynosi (4; 3) kg·m/s. Po podzieleniu przez 2 kg dostajemy u = (2; 1,5) m/s. Szybkość to √(4 + 2,25) = 2,5 m/s, a kierunek około 36,9° powyżej dodatniej osi x. Suma szybkości 7 m/s nie pojawia się w bilansie pędu.

Energia kinetyczna przed kontaktem wynosi 4²/2 + 3²/2 = 12,5 J. Po połączeniu jest równa 2·2,5²/2 = 6,25 J. Ubyło 6,25 J energii kinetycznej, mimo zachowania obu składowych pędu. W izolowanym modelu różnica przechodzi do innych postaci energii, na przykład odkształceń i energii wewnętrznej. Nie jest to naruszenie zachowania energii całkowitej.

Sprawdzenie straty bez ponownego liczenia obu energii

Oznaczmy dodatnią różnicę energii kinetycznych przez D. Podstawiamy u do energii końcowej, mnożymy przez 2M i rozwijamy kwadrat wektora:

2MD=M(m_1|\mathbf v_1|^2+m_2|\mathbf v_2|^2)-|m_1\mathbf v_1+m_2\mathbf v_2|^2.

Po zebraniu wyrazów zostaje m₁m₂ razy suma v₁² + v₂² − 2v₁·v₂, czyli kwadrat różnicy wektorów. Stąd:

D=\frac{m_1m_2}{2M}|\mathbf v_1-\mathbf v_2|^2.

Dla przykładu różnica prędkości to (4; −3) m/s, jej kwadrat długości wynosi 25 m²/s², a współczynnik to 1/4 kg. Otrzymujemy ponownie 6,25 J. Liczy się względna prędkość, a nie suma szybkości. D jest nieujemne i znika dla jednakowych wektorów prędkości. Jeśli dwa punkty poruszają się już wspólnie, samo nazwanie ich jednym obiektem nie może zmniejszać energii.

Krótki czas sam nie gwarantuje zachowania pędu

Gdy zewnętrzny impuls Jzew nie jest pomijalny, trzeba go dodać do początkowego pędu:

M\mathbf u=m_1\mathbf v_1+m_2\mathbf v_2+\mathbf J_{\mathrm{zew}}.

Dla stałej siły Jzew = Fzew Δt. Porównujemy jej składowe z odpowiednimi zmianami pędu, zamiast automatycznie usuwać każdą siłę działającą tylko przez kilka milisekund. Zewnętrzny impuls wyznacza zmianę pędu; sam nie określa pracy tej siły. Dlatego przy takim oddziaływaniu nie przypisujemy całej różnicy energii kinetycznych stratom podczas kontaktu.

Sprawdź rozumienie: dwa jednakowe punkty mają prędkości (3; −1) i (−3; 1) m/s, po czym się łączą. Czy zerowy pęd początkowy oznacza zerową energię początkową? Nie: wspólna prędkość wynosi zero, lecz oba punkty wcześniej miały dodatnią energię kinetyczną. Sumują się wektory pędu, a w energii występują kwadraty ich składowych.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.