v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Zderzenia na płaszczyźnie: pęd, impuls kontaktu i sprawdzanie modelu · 4 min czytania

Ukośny kontakt gładkich krążków: normalna, styczna i restytucja

W ukośnym zderzeniu krążków kontakt zmienia tylko tę część prędkości, na którą działa impuls. Trzeba wyznaczyć normalną w miejscu zetknięcia, zamiast stosować wzór jednowymiarowy do całych wektorów.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

W ukośnym zderzeniu krążków kontakt zmienia tylko tę część prędkości, na którą działa impuls. Trzeba wyznaczyć normalną w miejscu zetknięcia, zamiast stosować wzór jednowymiarowy do całych wektorów.

Potrzebne wiadomości: Składowe i iloczyn skalarny wektorów, impuls siły, zasada zachowania pędu, jednowymiarowy współczynnik restytucji.

Geometria zamyka model kontaktu

Rozpatrujemy dwa gładkie, okrągłe krążki poruszające się po płaszczyźnie. Impuls zewnętrzny podczas kontaktu pomijamy. „Gładkie” oznacza brak stycznego impulsu tarcia, a nie brak siły kontaktu. Normalna przechodzi przez oba środki, więc impuls nie daje momentu względem środka żadnego krążka. Początkowy obrót, jeśli występuje, nie zmienia się w tym modelu i nie jest źródłem energii ruchu postępowego.

Kontakt traktujemy jako chwilowy. Jego czas jest mały w porównaniu z czasem istotnej zmiany położeń, dlatego używamy jednej normalnej z chwili zetknięcia. Nie modelujemy przebiegu odkształcenia ani siły maksymalnej. Dane prędkości dotyczą chwil bezpośrednio przed i po tym zdarzeniu.

Jednostkowy wektor n kierujemy od środka krążka 1 do środka krążka 2. Wybieramy prostopadły jednostkowy t. Dla n = (nₓ; nᵧ) można przyjąć t = (−nᵧ; nₓ). Składową wzdłuż normalnej otrzymujemy z iloczynu skalarnego:

v_{1n}=\mathbf v_1\cdot\mathbf n=v_{1x}n_x+v_{1y}n_y.

Analogicznie obliczamy v₁ₜ, v₂ₙ i v₂ₜ. Osie n i t nie muszą pokrywać się z osiami rysunku. Najpierw sprawdzamy, że n ma długość jeden; inaczej jego iloczyn skalarny nie będzie po prostu składową prędkości.

Dwa stykające się okrągłe krążki. Normalna n od środka pierwszego do środka drugiego ma składowe 3/5 i 4/5; styczna t ma składowe minus 4/5 i 3/5. Impulsy są przeciwne i równoległe do normalnej.
Położenie środków wyznacza normalną. Strzałki impulsów pokazują kierunki; ich długości nie przedstawiają wartości. Krążki i kierunki n oraz t mają zgodną geometrię. Powiększ rysunek.

Czy krążki rzeczywiście na siebie napierają?

Oznaczmy prędkość względną przez g = v₁ − v₂ i jej składową normalną przez gₙ = g·n. To symbole prędkości, nie przyspieszenia ziemskiego. Przy naszej orientacji normalnej krążki zbliżają się, gdy gₙ > 0: odległość środków maleje z chwilową szybkością gₙ. Przed zastosowaniem prawa zderzenia musi też wystąpić sam kontakt. Równe kierunki prędkości daleko od siebie nie są jeszcze zderzeniem.

Jeżeli stykające się krążki już się oddalają, gₙ < 0, nie przykładamy kolejnego impulsu zderzenia. Bez adhezji kontakt nie może ich przyciągać. Dla gₙ = 0 model chwilowego, gładkiego kontaktu nie wymaga impulsu normalnego. Iloraz definiujący restytucję jest w tym granicznym przypadku nieokreślony.

Dwa przeciwne impulsy i niezmienione składowe styczne

Niech J ≥ 0 oznacza wartość impulsu nacisku. Na drugi krążek działa +Jn, na pierwszy −Jn. Z zależności impuls–zmiana pędu:

\mathbf u_1=\mathbf v_1-\frac{J}{m_1}\mathbf n,\qquad\mathbf u_2=\mathbf v_2+\frac{J}{m_2}\mathbf n.

Iloczyn skalarny z t usuwa człon impulsu, ponieważ n·t = 0. Stąd u₁ₜ = v₁ₜ i u₂ₜ = v₂ₜ. Zachowana jest każda składowa styczna osobno, a nie tylko ich ważona suma. Właśnie ten dodatkowy warunek odróżnia gładki kontakt od dowolnego zderzenia zachowującego całkowity pęd.

Restytucja dotyczy ruchu względnego wzdłuż normalnej

Współczynnik e opisuje stosunek szybkości normalnego oddalania po kontakcie do normalnego zbliżania przed nim:

(\mathbf u_1-\mathbf u_2)\cdot\mathbf n=-e g_n,\qquad 0\le e\le1.

Przedział dotyczy przyjętego pasywnego modelu, bez uwalniania dodatkowej energii wewnętrznej. Wstawienie równań impulsu daje gₙ − J(1/m₁ + 1/m₂) = −egₙ. Przenosimy gₙ na drugą stronę i dzielimy przez dodatnią sumę odwrotności mas:

J=\frac{(1+e)g_n}{1/m_1+1/m_2}=(1+e)\mu g_n,\qquad\mu=\frac{m_1m_2}{m_1+m_2}.

μ jest masą zredukowaną w kilogramach. Iloczyn μgₙ ma jednostkę kg·m/s = N·s, właściwą impulsowi. Po obliczeniu J wracamy do obu równań wektorowych. Nie mnożymy przez −e całego g: jego składowa styczna pozostaje niezmieniona.

Przykład z nierównymi masami

Dane: m₁ = 1 kg, m₂ = 2 kg, v₁ = (3; 1) m/s, v₂ = (0; −1) m/s, n = (1; 0), e = 0,50. Normalne zbliżanie wynosi 3 m/s, a μ = 2/3 kg. Impuls ma wartość (1 + 0,50)·(2/3)·3 = 3 N·s.

Pierwszy krążek zmniejsza uₓ o 3 m/s, drugi zwiększa o 1,5 m/s. Otrzymujemy u₁ = (0; 1) m/s i u₂ = (1,5; −1) m/s. Obie składowe y zachowują wartości początkowe. Kontrola normalna: u₁ₓ − u₂ₓ = −1,5 m/s, czyli −0,50 razy początkowe 3 m/s. Całkowity pęd przed i po ma składowe (3; −1) kg·m/s.

Ile energii może ubyć?

Rozwijamy kwadraty w energii po impulsie i odejmujemy je od energii początkowej. Człony liniowe dają Jgₙ, a kwadratowe odejmują J²(1/m₁ + 1/m₂)/2:

D=Jg_n-\frac{J^2}{2}\left(\frac1{m_1}+\frac1{m_2}\right)=\frac{\mu}{2}(1-e^2)g_n^2.

W przykładzie D = (1/3)·(3/4)·9 J = 2,25 J. Bezpośredni rachunek daje 6 J przed i 3,75 J po kontakcie. Zgadza się. Całkowita szybkość względna ma tu także składową styczną 2 m/s, ale jej energii gładki impuls nie usuwa.

Dla e = 1 energia ruchu postępowego jest zachowana. Dla e = 0 zniknie względna składowa normalna, lecz składowa styczna może pozostać. e = 0 w ukośnym gładkim kontakcie nie oznacza sklejenia krążków. Sklejenie wymagałoby osobnego modelu więzów, impulsu stycznego i ewentualnego obrotu.

Sprawdź rozumienie: jeśli w powyższym przykładzie zmienimy tylko e na zero, J = 2 N·s, u₁ = (1; 1) m/s i u₂ = (1; −1) m/s. Normalne prędkości są równe, ale względna styczna nadal wynosi 2 m/s. Żaden jeden wektor nie jest wspólną prędkością obu krążków.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.