Współrzędne cykliczne i energia: co naprawdę jest zachowane?
Brak współrzędnej w funkcji Lagrange’a wskazuje zachowany pęd uogólniony. Brak jawnej zależności od czasu daje inną stałą ruchu. Ustalimy, kiedy ta druga wielkość jest energią mechaniczną, a kiedy napęd poruszający więzy nadal wykonuje pracę.
W tym materiale
Brak współrzędnej w funkcji Lagrange’a wskazuje zachowany pęd uogólniony. Brak jawnej zależności od czasu daje inną stałą ruchu. Ustalimy, kiedy ta druga wielkość jest energią mechaniczną, a kiedy napęd poruszający więzy nadal wykonuje pracę.
Potrzebne wiadomości: Równania Lagrange’a, współrzędne biegunowe, moment pędu, reguła łańcuchowa i energia mechaniczna.
Współrzędna nie występuje, ale jej pochodna może występować
Jeżeli L nie zależy od q, czyli ∂L/∂q = 0 w całym rozpatrywanym opisie, współrzędną q nazywamy cykliczną. Równanie Lagrange’a przy braku dodatkowej siły uogólnionej daje wtedy:
\frac{d}{dt}p_q=0,\qquad p_q=\frac{\partial L}{\partial\dot q}.
Zachowany jest pęd uogólniony pq, niekoniecznie sama prędkość q̇. Nie wystarcza także, że pochodna ∂L/∂q przypadkiem znika w jednym położeniu. Na przykład dla sprężyny wynosi −kx i jest zerowa w x = 0, ale x nie jest współrzędną cykliczną.
Przykład: kąt w polu centralnym
Niech punkt materialny porusza się w płaszczyźnie, a potencjał U zależy tylko od odległości r od środka. Współrzędne biegunowe to r i φ; dla r > 0 kwadrat prędkości wynosi ṙ² + r²φ̇². Zatem:
L=\tfrac12m(\dot r^2+r^2\dot\varphi^2)-U(r).
Kąt φ nie występuje w L, choć φ̇ występuje. Otrzymujemy pφ = mr²φ̇ = ℓ, gdzie ℓ jest stałym momentem pędu względem środka. Gdy r maleje, φ̇ może rosnąć jak 1/r². Ruch nie musi być jednostajny ani kołowy.
Drugie równanie, dla r, brzmi m r̈ = mrφ̇² − U′(r). Dopiero oba równania razem opisują ruch. Samo zachowanie ℓ nie mówi, do jakiego promienia ciało może dotrzeć.
Energia wyprowadzona z funkcji Lagrange’a
Zdefiniujmy wielkość ℰ = Σ q̇ᵢpᵢ − L. Różniczkując ją po czasie, dostajemy składniki q̈ᵢpᵢ, które znoszą się z odpowiednimi składnikami pochodnej L. Pozostałe wyrazy zawierające q̇ᵢ znoszą się dzięki równaniom Lagrange’a. Zostaje:
\mathcal E=\sum_i\dot q_i\frac{\partial L}{\partial\dot q_i}-L,\qquad \frac{d\mathcal E}{dt}=-\frac{\partial L}{\partial t}.
Pochodna po prawej jest cząstkowa: zmieniamy czas przy ustalonych q i q̇. Funkcja L może zmieniać wartość podczas ruchu, choć nie ma jawnej zależności od czasu. Jeśli ∂L/∂t = 0, wielkość ℰ jest zachowana. To nie jest twierdzenie, że samo L pozostaje stałe.
Dla nieruchomych więzów i współrzędnych bez jawnej zależności od czasu energia kinetyczna jest jednorodną funkcją kwadratową prędkości. Wtedy Σ q̇ᵢ∂Eₖ/∂q̇ᵢ = 2Eₖ. Jeżeli potencjał nie zależy od prędkości, otrzymujemy ℰ = Eₖ + Eₚ. Właśnie przy tych założeniach stała ℰ jest znaną energią mechaniczną.
Moment pędu nie zastępuje sprawdzenia energii
W polu centralnym niezależnym od czasu możemy wstawić φ̇ = ℓ/(mr²) do już wyprowadzonej energii:
E=\tfrac12m\dot r^2+U(r)+\frac{\ell^2}{2mr^2}=\tfrac12m\dot r^2+U_{\rm eff}(r).
Wielkość Ueff nazywa się potencjałem efektywnym. Ruch jest możliwy tylko tam, gdzie E ≥ Ueff, ponieważ m ṙ²/2 nie może być ujemne. Nie należy po prostu podstawiać zachowanego pędu do L przed wykonaniem wariacji: eliminowanie współrzędnej cyklicznej wymaga zachowania właściwego równania dla pozostałych współrzędnych. Tutaj korzystamy z już otrzymanych równań i energii.
Pułapka: gładka prowadnica napędzana silnikiem
Mały koralik przesuwa się bez tarcia wzdłuż poziomej promieniowej prowadnicy. Silnik obraca prowadnicę ze stałą prędkością kątową Ω wokół pionowej osi, więc φ = Ωt nie jest niezależną współrzędną. Ruch koralika opisuje tylko r. Pomijamy masę prowadnicy i straty; wysokość koralika jest stała.
L=\tfrac12m(\dot r^2+\Omega^2r^2),\qquad \ddot r=\Omega^2r.
Ten L nie zależy jawnie od czasu, a jednak energia kinetyczna koralika może rosnąć. Obliczona stała ma bowiem postać:
\mathcal E=\tfrac12m\dot r^2-\tfrac12m\Omega^2r^2,\qquad E_{\rm lab}=\tfrac12m\dot r^2+\tfrac12m\Omega^2r^2.
ℰ oraz energia w nieruchomym laboratorium Elab to różne wielkości. Poruszająca się prowadnica może wykonywać rzeczywistą pracę, choć jej reakcja nie wykonuje pracy przy dozwolonym przesunięciu wirtualnym wzdłuż prowadnicy w ustalonej chwili. Moment napędu wynosi d(mr²Ω)/dt = 2mΩrṙ, więc moc przekazana koralikowi to 2mΩ²rṙ. Dokładnie tyle wynosi dElab/dt.
Czy moment pędu może być stały, gdy energia nie jest?
Tak. Potencjał U(r,t) zależny od czasu nadal nie zależy od kąta φ, więc moment pędu jest zachowany. Energia może się jednak zmieniać, bo ∂L/∂t nie musi być zerowa. Symetria obrotu i niezmienność w czasie są różnymi warunkami.
Zadania do tego tematu
- Moment pędu pozwala obliczyć prędkość, ale nie gwarantuje dostępności promienia
- Koralik na obracanej prowadnicy: stała ruchu i praca silnika
- Sprężyna o zmienianej sztywności: energia bez tarcia też może rosnąć
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto