Najpierw przewidź
Czy dla kąta 90° fotony o energii 100 keV i 500 keV oddają elektronowi taki sam ułamek energii? A czy mają takie samo przesunięcie długości fali? Przewidź oba wyniki przed zmianą ustawień.
Przykład bez sterowania: foton E = 300 keV rozprasza się pod kątem θ = 90° na swobodnym elektronie początkowo spoczywającym. Energia fotonu po zdarzeniu wynosi E′ ≈ 189,02575 keV, a energia kinetyczna elektronu Eₖ ≈ 110,97425 keV. Długość fali rośnie z 4,132807 pm do 6,559117 pm, czyli o 2,426310 pm. Składowe pędu elektronu to pₑ,x = 300 keV/c i pₑ,y ≈ −189,02575 keV/c, a jego wartość to około 354,58530 keV/c. Elektron biegnie 32,21445° poniżej osi padającego fotonu z prędkością około 0,570097c. Foton zachowuje prędkość c. Poniżej są bezpośrednie odnośniki do statycznych schematów oraz do teorii z pełnym wyprowadzeniem; można z nich korzystać bez JavaScript.
Przykład do porównania
To stały przykład obliczeniowy dla warunków podanych w podpisie. Zmiana ustawień modelu nie zmienia tej tabeli.
| Wielkość | Wartość | Znaczenie |
|---|---|---|
| E′ | 189,02575 keV | Energia rozproszonego fotonu |
| Eₖ | 110,97425 keV | Energia kinetyczna elektronu |
| λ → λ′ | 4,132807 → 6,559117 pm | Długość fali fotonu w próżni |
| Δλ | 2,426310 pm | Przesunięcie długości fali |
| pₑ,x; pₑ,y | 300; −189,02575 keV/c | Składowe pędu elektronu |
| |pₑ| | 354,58530 keV/c | Wartość pędu elektronu |
| φ | 32,21445° poniżej osi x | Kąt elektronu, różny od kąta fotonu |
| vₑ/c | 0,570097 | Relatywistyczna prędkość elektronu |
Odczyty modelu
Porównaj swoje próby
Zapisz ustawienia i odczyty, zmień jeden parametr i zapisz kolejną próbę. To wyniki modelu. Tabela pozostaje na tej stronie do jej zamknięcia; możesz pobrać ją jako CSV. Wyczyszczenie tabeli możesz cofnąć do chwili zapisania nowej próby.
Brak zapisanych prób. Możesz porównać do 20 prób.
| Próba | Ustawienia | Odczyty |
|---|
Jak działa ten model?
Wybieramy układ laboratorium, w którym elektron przed zdarzeniem spoczywa. E oznacza energię padającego fotonu, E′ energię fotonu wychodzącego, a θ kąt między ich kierunkami. Oś x jest skierowana wzdłuż padającego fotonu, a foton rozproszony biegnie nad nią. Kąt elektronu jest osobnym odczytem.
Foton ma pęd o wartości E/c oraz długość fali λ = hc/E. Z zachowania całkowitej energii i wektorowego zachowania pędu otrzymujemy E′ = E/[1 + E/(mₑc²) · (1 − cos θ)]. Jednostki E i mₑc² muszą być zgodne. Model używa keV, czyli tysięcy elektronowoltów.
Energia kinetyczna elektronu wynosi Eₖ = E − E′. Foton po oddziaływaniu nadal istnieje. To odróżnia ten proces od fotoefektu, w którym foton jest pochłaniany, a trzeba uwzględnić związanie elektronu i resztę materiału. Dla swobodnego elektronu nie odejmujemy pracy wyjścia.
Przesunięcie długości fali jest równe Δλ = h/(mₑc) · (1 − cos θ). Dla ustalonego kąta nie zależy ono od E. Przy 0° wynosi zero, przy 90° około 2,42631 pm, a przy 180° około 4,85262 pm. Ta stała to długość Comptona h/(mₑc), nie zredukowana wartość z ħ. 1 pm = 10⁻¹² m.
Składowe pędu elektronu spełniają pₑ,x c = E − E′ cos θ i pₑ,y c = −E′ sin θ. Minus w osi y równoważy dodatni poprzeczny pęd fotonu. Trójkąt pokazuje dodawanie wektorów koniec do początku: pęd rozproszonego fotonu plus pęd elektronu daje pęd fotonu padającego. Wszystkie strzałki mają wspólną skalę w obrębie próby; po zmianie E skala rysunku dopasowuje się. Strzałki oznaczają pędy, nie prędkości ani tory cząstek. Przy 0° i 180° wektory są współliniowe, więc część strzałek pokrywa się na rysunku; odczyty zachowują ich osobne wartości.
Prędkość elektronu liczymy relatywistycznie: pₑc = √[Eₖ(Eₖ + 2mₑc²)] oraz vₑ/c = pₑc/(mₑc² + Eₖ). Wzór p = mv może być nieodpowiedni, gdy Eₖ nie jest mała względem 511 keV. Przy kącie 0° elektron nie uzyskuje pędu i jego kierunek jest nieokreślony; nie rysujemy wtedy strzałki odrzutu.
Wykres pokazuje ułamki E′/E i Eₖ/E, których suma wynosi 1. Większa energia fotonu przy tym samym niezerowym kącie zwiększa względny przekaz energii. Gdy E jest dużo mniejsza od mₑc², zmiana względna jest mała: kinematyka zbliża się do granicy Thomsona. Nie znika jednak automatycznie przesunięcie długości fali przy zadanym kącie.
Zapisz trzy próby dla 60°, 90° i 120° przy stałych 300 keV. W eksporcie porównaj Δλ z odczytem x = 1 − cos θ: otrzymasz prostą o nachyleniu h/(mₑc). Alternatywnie użyj 1/E′ − 1/E, którego nachylenie względem x wynosi 1/(mₑc²). To idealne wyniki modelu, nie dane eksperymentalne z niepewnością. Osobna lekcja zawiera przykładowe odczyty i ich analizę.
Założenia i granice
- Pojedyncze rozproszenie na swobodnym elektronie, początkowo spoczywającym w układzie laboratorium. Nie opisujemy elektronów związanych, ich rozkładu prędkości, zderzeń wielokrotnych ani odwrotnego efektu Comptona na poruszającym się elektronie.
- Kąt jest ustalany przez użytkownika. Model przewiduje kinematykę warunkową, bez przekroju czynnego, rozkładu kątowego, polaryzacji, liczby fotonów, wydajności detekcji i częstości zliczeń. Wysokość krzywych nie jest prawdopodobieństwem kąta.
- Brak szumu, rozdzielczości detektora, skończonej akceptancji kątowej i błędów kalibracji. Liczba cyfr na ekranie nie jest niepewnością pomiaru.
- Energia spoczynkowa elektronu 510,99895069 keV pochodzi z CODATA 2022. h = 6,62607015·10⁻³⁴ J·s, c = 299792458 m/s oraz e = 1,602176634·10⁻¹⁹ C są dokładnymi stałymi definiującymi SI. Lekcje mogą jawnie używać zaokrąglenia mₑc² = 511 keV.
Sprawdź samodzielnie
Przy energii 300 keV porównaj 0°, 90° i 180°. W której próbie elektron uzyskuje największą energię? W której jego kierunek jest nieokreślony? Następnie przy 90° porównaj 100 keV i 500 keV, zapisując Δλ oraz procent energii oddanej elektronowi.
Sprawdź rozwiązanie
Dla 0° E′ = 300 keV, Eₖ = 0 i kierunek odrzutu jest nieokreślony. Dla 90° E′ ≈ 189,026 keV i Eₖ ≈ 110,974 keV. Dla 180° E′ ≈ 137,984 keV, a elektron uzyskuje największe Eₖ ≈ 162,016 keV i biegnie do przodu. Przy 90° przesunięcie dla 100 i 500 keV jest jednakowe, około 2,42631 pm, ale udział energii elektronu wynosi odpowiednio około 16,37% i 49,46%. Mniejsze E′ nie oznacza wolniejszego fotonu: w próżni oba poruszają się z c.
Podstawy fizyczne
- OpenStax — wyprowadzenie wzoru Comptona z zachowania energii i pędu
- NIST — tablica stałych CODATA 2022
- Teoria: kąt, długość fali i energia
- Teoria: odrzut elektronu i wyprowadzenie bilansu
- Teoria: pomiar, niepewność i sprawdzanie modelu
- Zadanie z rozwiązaniem: elektron po rozproszeniu fotonu 511 keV o 90°
- Schemat bez JavaScript: foton 300 keV i elektron odrzutu przy kącie 90°
- Wykres bez JavaScript: przesunięcie długości fali dla kątów 0–180°