v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Potencjały termodynamiczne i warunki równowagi · 3 min czytania

Potencjały U, H, F i G: po co zmieniamy zmienne naturalne?

Termostat ustala temperaturę, a tłok może ustalać ciśnienie. Dlaczego opis takiego doświadczenia przez entropię i objętość bywa niewygodny? Zbudujemy cztery potencjały termodynamiczne, śledząc każdy znak i sprawdzając, jakie wielkości dają ich pochodne.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Termostat ustala temperaturę, a tłok może ustalać ciśnienie. Dlaczego opis takiego doświadczenia przez entropię i objętość bywa niewygodny? Zbudujemy cztery potencjały termodynamiczne, śledząc każdy znak i sprawdzając, jakie wielkości dają ich pochodne.

Potrzebne wiadomości: Pierwsza i druga zasada termodynamiki, entropia, różniczka funkcji dwóch zmiennych i pochodne cząstkowe.

Najpierw układ i umowa dotycząca pracy

Rozważamy makroskopowy układ prosty ściśliwy, w równowadze, o ustalonej ilości substancji n i ustalonym składzie. Na razie jedyną pracą jest praca zmiany objętości; pomijamy pola, powierzchnie i ruch całego układu. U oznacza energię wewnętrzną w J, S entropię w J/K, T temperaturę bezwzględną w K, p ciśnienie w Pa, a V objętość w m³. Pracę W wykonaną przez układ przyjmujemy jako dodatnią, więc pierwsza zasada ma postać ΔU = Q − W.

Między sąsiednimi stanami równowagi obowiązuje relacja fundamentalna:

dU=T\,dS-p\,dV.

Można ją otrzymać, wybierając odwracalną drogę, dla której δQ = T dS i δW = p dV. Sama relacja dotyczy funkcji stanu. Nie zezwala na utożsamienie rzeczywistego ciepła z T dS w procesie nieodwracalnym ani na podstawienie ciśnienia wewnętrznego do dowolnej pracy tłoka. W takim procesie pracę objętościową wyznacza ciśnienie zewnętrzne, a układ może nawet nie mieć jednej temperatury.

Co oznacza słowo „naturalne”?

Gdy zapisujemy U = U(S,V), współczynnik przy dS jest pochodną po S przy stałym V, a współczynnik przy dV pochodną po V przy stałym S. Otrzymujemy T = (∂U/∂S)V oraz p = −(∂U/∂V)S. Entropia i objętość są zmiennymi naturalnymi U, ponieważ bezpośrednie pochodne dają wielkości sprzężone. Można opisywać U także przez T i V, lecz współczynniki w jego różniczce mają wtedy inną postać.

Termostat ułatwia kontrolę T, nie S. Dlatego definiujemy energię swobodną Helmholtza F = U − TS. Różniczkujemy cały iloczyn TS, a następnie wstawiamy dU:

dF=dU-T\,dS-S\,dT=-S\,dT-p\,dV.

Wyrazy T dS znoszą się. F ma teraz naturalne zmienne T i V. Taka zamiana jednej zmiennej na sprzężoną nosi nazwę transformacji Legendre’a. Nie jest zmianą wartości energii wewnętrznej ani dodatkową zasadą zachowania.

Dlaczego w entalpii występuje plus?

W dU objętości towarzyszy −p. Aby usunąć dV, dodajemy pV: entalpia H = U + pV spełnia dH = dU + p dV + V dp = T dS + V dp. Zastąpienie także S przez T daje energię swobodną Gibbsa G = H − TS. Przy stałym n i składzie otrzymujemy:

Potencjały układu prostego ściśliwego; n i skład pozostają ustalone
PotencjałDefinicjaZmienne naturalneRóżniczka
Uenergia wewnętrznaS, VT\,dS-p\,dV
HU + pVS, pT\,dS+V\,dp
FU − TST, V-S\,dT-p\,dV
GU + pV − TST, p-S\,dT+V\,dp

Każdy potencjał ma jednostkę energii: Pa · m³ = J i K · J/K = J. H bywa nazywana „zawartością ciepła”, ale takie określenie myli funkcję stanu z energią przekazywaną w procesie. Dopiero dla zamkniętego układu, przy stałym ciśnieniu zewnętrznym, zgodnym z ciśnieniem stanów końcowych, oraz bez pracy innej niż objętościowa, otrzymujemy Q = ΔH.

Przykład: mała zmiana temperatury i ciśnienia

Dla pewnej próbki w stanie początkowym S = 120 J/K i V = 18,0 cm³. Podnosimy temperaturę o 0,20 K, a ciśnienie o 0,50 MPa. Zakładamy, że w tym małym zakresie zmiany S i V można pominąć w przybliżeniu pierwszego rzędu. Z dG = −S dT + V dp:

\Delta G\approx-120\,\frac{\mathrm J}{\mathrm K}\cdot0{,}20\,\mathrm K+18{,}0\cdot10^{-6}\,\mathrm{m^3}\cdot0{,}50\cdot10^6\,\mathrm{Pa}=-15{,}0\,\mathrm J.

Ogrzanie wnosi −24,0 J, sprężanie +9,0 J. Wynik nie mówi, że układ oddał 15 J ciepła lub pracy. Obliczyliśmy zmianę funkcji stanu między dwoma pobliskimi warunkami, a droga procesu i bilans ciepła nie zostały podane.

Stałe T i p nie wystarczają do opisu przemiany wewnętrznej

Dla jednej określonej fazy o niezmiennym składzie i ustalonym n zapis G(T,p,n) daje dG = 0, gdy dT = dp = 0. W przemianie fazowej lub reakcji zmieniają się jednak dodatkowe zmienne, np. ilości substancji w fazach albo stopień przemiany. Wtedy różniczka ma także odpowiednie dodatkowe człony. Nie wolno najpierw je pominąć, a następnie użyć tak skróconego wzoru do dowodzenia, że reakcja nie może obniżyć G.

W następnej lekcji ustalimy, kiedy spadek F lub G wyznacza możliwą pracę. Dalej dodamy potencjał chemiczny, który opisuje zmianę ilości substancji.

Czy pochodna energii wewnętrznej po objętości zawsze wynosi −p?

Nie. Wzór −p dotyczy pochodnej przy stałej entropii. Przy stałej temperaturze ogólnie otrzymujemy (∂U/∂V)T = T(∂p/∂T)V − p. Gaz doskonały daje zero, a nie −p. Warunek zapisany pod pochodną jest częścią prawa fizycznego, a nie drobnym dopiskiem.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.