Wykresy logarytmiczne: jak rozpoznać potęgę i wykładnik
Na zwykłym wykresie dwie zależności mogą wyglądać podobnie. Zmiana skali osi potrafi ujawnić, czy zjawisko opisuje potęga, czy wykładnik — ale tylko wtedy, gdy rozumiemy, co naprawdę pokazuje oś.
W tym materiale
Na zwykłym wykresie dwie zależności mogą wyglądać podobnie. Zmiana skali osi potrafi ujawnić, czy zjawisko opisuje potęga, czy wykładnik — ale tylko wtedy, gdy rozumiemy, co naprawdę pokazuje oś.
Potrzebne wiadomości: Potęgi, logarytmy, odczytywanie osi i proporcjonalność.
Trzy rodzaje wykresu
Na wykresie liniowym jednakowe odstępy oznaczają jednakowe przyrosty. Na osi logarytmicznej jednakowe odstępy oznaczają jednakowe ilorazy, np. 1, 10, 100, 1000. Wartości zerowe i ujemne nie mają rzeczywistego logarytmu, dlatego nie można ich bezpośrednio umieścić na takiej osi.
Jeżeli y=Ax^n dla dodatnich x, y i A, to \log_{10}y=\log_{10}A+n\log_{10}x. Na wykresie log–log punkty leżą na prostej, której nachylenie jest wykładnikiem n. Dwukrotny wzrost x daje wtedy wzrost y o czynnik 2^n. Dla n=2 jest to czterokrotność, a nie wzrost o 2 jednostki.
Jeśli y=Ae^{kx}, to \ln y=\ln A+kx. Prosta pojawia się na wykresie półlogarytmicznym: oś x jest liniowa, a oś y logarytmiczna. Parametr k ma jednostkę odwrotności jednostki x; nie jest bezwymiarowy.
Jak rozpoznać model z danych?
Najpierw sprawdź jednostki i zakres danych. Dla x=1, 2, 4 i y=3, 12, 48 każdemu podwojeniu x odpowiada czterokrotność y. Wspiera to model y=3x^2. Trzy punkty nie dowodzą, że prawo działa poza zmierzonym zakresem. Jeśli wartości y są dodatnie, można sprawdzić nachylenie log–log: n=\log(48/12)/\log(4/2)=2.
Uwaga na niepewność i jednostki
Transformacja logarytmiczna zmienia także sposób przedstawiania błędów: stały błąd bezwzględny nie jest stałym błędem względnym. Dla małej niepewności u(\ln y)\approx u(y)/y. Dlatego dopasowanie prostej do logarytmów nie jest automatycznie równoważne dopasowaniu oryginalnych wartości; wybór zależy od modelu błędów. Nie logarytmujemy samodzielnie wielkości z jednostką: w ścisłym zapisie używamy ilorazu do wartości odniesienia, np. \log(y/y_0).
Sprawdzenie
Prosta na wykresie log–log sugeruje prawo potęgowe, a prosta na wykresie semi-log — wykładnicze. To narzędzie diagnostyczne, nie dowód przyczynowości. Oceniaj także reszty, niepewność pomiarów i zakres ważności modelu.
Przykład z jednostkami i punktem odniesienia
W doświadczeniu amplituda A(t) maleje wykładniczo. Zamiast logarytmować centymetry, wybieramy A₀=A(0) i obliczamy ln[A(t)/A₀]. Wtedy początek wykresu ma wartość zero, a zależność ln(A/A₀)=−t/τ jest prosta. Jej nachylenie ma jednostkę s⁻¹, jeśli t mierzymy w sekundach. Dla amplitud 8, 4 i 2 cm w chwilach 0, 3 i 6 s wartości pionowe to 0, −ln2 i −2ln2. Ujemny logarytm jest dozwolony: ujemna jest wartość logarytmu, a jego argument A/A₀ pozostaje dodatni.
Na osi logarytmicznej same amplitudy 8, 4 i 2 cm można podpisywać ich oryginalnymi wartościami. Oś przedstawia wtedy dodatnią wielkość z jednostką; to transformacja współrzędnej rysunku, a nie twierdzenie, że logarytm centymetra ma znaczenie fizyczne.
Zadania do tego tematu
- Podwojenie argumentu na wykresie log–log
- Półlogarytmiczny wykres zaniku
- Czy logarytmowanie zawsze poprawia dopasowanie?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto