v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Kwantowy oscylator harmoniczny: lokalizacja, stany i wzbudzenie · 4 min czytania

Co wzbudza oscylator: reguły przejść i granica klasyczna

Równe odstępy energii nie mówią jeszcze, które przejścia wywoła konkretne pole. Wyprowadzimy regułę dla oddziaływania liniowego w położeniu, sprawdzimy zmianę widma po zmianie masy i porównamy wysoko wzbudzony stan z klasycznym rozkładem położeń.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Równe odstępy energii nie mówią jeszcze, które przejścia wywoła konkretne pole. Wyprowadzimy regułę dla oddziaływania liniowego w położeniu, sprawdzimy zmianę widma po zmianie masy i porównamy wysoko wzbudzony stan z klasycznym rozkładem położeń.

Potrzebne wiadomości: Drabina oscylatora, ortogonalność stanów, element macierzowy, energia fotonu i masa zredukowana układu dwóch ciał.

Widmo energii i sposób oddziaływania to dwie informacje

Idealny oscylator ma Eₙ = (n+1/2)ℏω, ale nie każda różnica energii daje linię wzbudzaną tym samym mechanizmem. Dla cząstki o ładunku q w polu elektrycznym jednorodnym na skali ruchu, skierowanym wzdłuż x, zaburzenie ma postać H′(t) = −qℰ(t)x. Symbol ℰ oznacza natężenie pola w V/m, aby nie mieszać go z energią E. Iloczyn qℰx ma jednostkę dżula.

W pierwszym rzędzie rachunku zaburzeń zależnego od czasu amplituda przejścia z |n⟩ do |j⟩ zawiera element ⟨j|x|n⟩ i całkę z przebiegu pola. W granicy słabego wzbudzenia prawdopodobieństwo przy pozostałych takich samych warunkach jest proporcjonalne do kwadratu modułu tego elementu. To zakres reguły, którą teraz wyprowadzimy; nie opisujemy dowolnie silnych impulsów ani przejść wielofotonowych.

Liniowy operator położenia łączy sąsiadów

Z x = ℓ(a+a†)/√2 otrzymujemy po działaniu na |n⟩ dwie składowe: (ℓ/√2)√n|n−1⟩ i (ℓ/√2)√(n+1)|n+1⟩. Rzut na |j⟩ usuwa wszystkie inne indeksy:

\langle j|x|n\rangle=\frac\ell{\sqrt2}\left(\sqrt n\,\delta_{j,n-1}+\sqrt{n+1}\,\delta_{j,n+1}\right).

Delta Kroneckera δ jest równa jeden dla równych indeksów i zero w pozostałych przypadkach. Mamy więc Δn = ±1. Różnica energii to wtedy ℏω, a rezonansowa częstotliwość pola f = ω/(2π). Przeciwna parzystość stanów jest warunkiem koniecznym dla operatora x, lecz nie wystarczającym: 0 → 3 ma przeciwną parzystość, a jego element macierzowy także jest zerowy.

Rosnący czynnik √(n+1) nie oznacza prawdopodobieństwa większego od jedności. Należy uwzględnić czas, natężenie pola, rozstrojenie, populację stanu początkowego i zakres stosowalności pierwszego rzędu. Reguła nie wyznacza sama natężenia obserwowanej linii.

Operator x łączy sąsiednie poziomy, czyli różnicę n równą jeden. Operator x kwadrat łączy poziomy odległe o dwa i ma elementy diagonalne. Strzałki pokazują dozwolone połączenia, nie ich natężenie.
Schemat elementów macierzowych idealnego oscylatora. Dla liniowego sprzężenia z polem, w pierwszym rzędzie rachunku zaburzeń, 0 → 3 znika mimo przeciwnej parzystości stanów. Dla x² pojawia się 0 → 2. Element diagonalny x² zmienia energię w zaburzeniu statycznym, nie jest przejściem do innego stanu. Powiększ rysunek.

Inne sprzężenie — inne połączenia

Dla zaburzenia proporcjonalnego do x² rozwijamy (a+a†)², zachowując kolejność operatorów:

x^2=\frac{\ell^2}{2}\left(a^2+(a^\dagger)^2+2a^\dagger a+1\right).

Elementy niezerowe mają Δn = ±2 lub 0. Część diagonalna nie jest przejściem do innego stanu; w perturbacji statycznej daje m.in. poprawkę energii. Zatem „przejście zabronione” zawsze wymaga podania modelu oddziaływania i przybliżenia. Anharmoniczność potencjału, wyższe potęgi współrzędnej w momencie dipolowym albo procesy wielofotonowe mogą dopuścić przejścia nieobecne w powyższym liniowym pierwszym rzędzie.

Zmiana masy przesuwa drabinę

Dla dwóch atomów drgających względem siebie współrzędna x oznacza zmianę ich odległości od równowagi, a m zastępujemy masą zredukowaną μ = m₁m₂/(m₁+m₂). Ruch środka masy oddziela się od ruchu względnego. W modelu o tej samej sztywności k:

\omega=\sqrt{\frac{k}{\mu}},\qquad \Delta E=\hbar\sqrt{\frac{k}{\mu}},\qquad \ell=\left(\frac{\hbar^2}{k\mu}\right)^{1/4}.

Większa μ zmniejsza odstępy widma jak μ⁻¹ᐟ² i długość ℓ jak μ⁻¹ᐟ⁴. Częstotliwość zależy od obu mas, a nie tylko od masy atomu, który zmieniono. Założenie stałego k jest przybliżeniem przy porównywaniu izotopów, nie regułą dla dowolnej zamiany pierwiastka.

W cząsteczce o sprzężeniu dipolowym ważna jest pochodna momentu dipolowego względem współrzędnej drgania. Nie wolno automatycznie przypisać każdemu drganiu efektywnego ładunku q ≠ 0: gdy ta pochodna znika, idealne liniowe wzbudzenie podczerwienią także znika. Rzeczywista cząsteczka może ponadto obracać się i mieć anharmoniczne poziomy; nasze obliczenia dotyczą jednego odseparowanego modu harmonicznego.

Duże n nie tworzy samo w sobie trajektorii

Dla dużego n względny odstęp ΔE/Eₙ = 1/(n+1/2) jest mały. To ważny krok ku opisowi klasycznemu, ale pojedynczy stan |n⟩ nadal ma stacjonarną gęstość i ⟨x⟩ = 0. Nie staje się wąskim punktem przemierzającym sinusoidę.

Klasyczny ruch o tej samej energii ma amplitudę A = ℓ√(2n+1) i położenie A cos(ωt+φ). Jeśli chwilę obserwacji losujemy równomiernie z okresu, ciało częściej spotykamy tam, gdzie porusza się wolniej. Każde położenie wewnątrz przedziału mija dwa razy w okresie, a |v| = ω√(A²−x²), więc:

\rho_{\rm kl}(x)=\frac{2}{T|v(x)|}=\frac1{\pi\sqrt{A^2-x^2}},\qquad |x|<A,\quad T=\frac{2\pi}{\omega}.

Poza |x| < A gęstość klasyczna jest zerowa. Jej rozbieżności przy końcach są całkowalne: podstawienie x = A sin θ daje całkę po całym przedziale równą jeden. Rozkład ma ⟨x⟩ = 0 i ⟨x²⟩ = A²/2, zgodnie z kwantowym drugim momentem w |n⟩.

Klasyczna gęstość położenia razy amplituda wynosi jeden przez pi razy pierwiastek z jeden minus y kwadrat, gdzie y jest x przez amplitudę. Obszar od minus jednej drugiej do plus jednej drugiej ma prawdopodobieństwo jednej trzeciej.
Klasyczny rozkład odpowiada równomiernie losowanej chwili w okresie. Krzywa jest pokazana tylko dla |x/A| ≤ 0,95: przy ±1 rośnie bez ograniczenia, lecz całka pozostaje skończona. Dla stanu kwantowego n = 99 prawdopodobieństwo tego samego centralnego przedziału wynosi około 0,33130, a nie dokładnie 1/3. Powiększ rysunek.

Zgodność klasyczna dotyczy odpowiednio uśrednionych prawdopodobieństw, nie punktowej równości oscylującej gęstości kwantowej z krzywą klasyczną. Przykładowo ρ₉₉(0) = 0, bo 99 jest nieparzyste, mimo że klasyczna ρ przy zerze jest dodatnia. Uśrednianie po przedziałach większych od drobnych oscylacji gęstości usuwa tę różnicę jakościową. Dla lokalizacji wokół poruszającego się środka potrzebna jest odpowiednio dobrana superpozycja, np. stan koherentny; samo zwiększanie n w stanie energii tego nie zapewnia.

Granice zastosowania

Duże n w matematycznej paraboli może oznaczać wychylenia wychodzące poza harmoniczny zakres rzeczywistej pułapki. Przed interpretowaniem wyniku trzeba sprawdzić skalę A względem zakresu, w którym rzeczywisty potencjał pozostaje kwadratowy. Powiększenie n nie ulepsza automatycznie wszystkich przybliżeń.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.