v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Kwantowy oscylator harmoniczny: lokalizacja, stany i wzbudzenie · 3 min czytania

Drabina stanów oscylatora: równe odstępy, węzły i parzystość

Znajomość jednej funkcji Gaussa pozwala zbudować wszystkie stany energii oscylatora. Pokażemy, skąd biorą się równe odstępy, dlaczego numeracja zaczyna się od zera i jak węzły funkcji falowej różnią się od klasycznych punktów zwrotnych.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Znajomość jednej funkcji Gaussa pozwala zbudować wszystkie stany energii oscylatora. Pokażemy, skąd biorą się równe odstępy, dlaczego numeracja zaczyna się od zera i jak węzły funkcji falowej różnią się od klasycznych punktów zwrotnych.

Potrzebne wiadomości: Stan podstawowy oscylatora, operator pędu, komutator, iloczyn skalarny funkcji falowych i podstawowa normalizacja.

Operatory, które obniżają i podwyższają energię

Dla potencjału V = mω²x²/2 zachowujemy ℓ = √(ℏ/(mω)). Stan |n⟩ oznacza znormalizowaną funkcję własną Hamiltonianu; zapis ket jest krótszy od wypisywania jej zależności od x. Operator a definiujemy razem z jego sprzężeniem hermitowskim a†:

a=\frac1{\sqrt2}\left(\frac{x}{\ell}+\frac{i\ell p}{\hbar}\right),\qquad a^\dagger=\frac1{\sqrt2}\left(\frac{x}{\ell}-\frac{i\ell p}{\hbar}\right).

Każdy składnik jest bezwymiarowy. Z [x,p] = iℏ wynika [a,a†] = 1. Kolejność mnożenia jest istotna: a†a = (x²/ℓ² + ℓ²p²/ℏ² − 1)/2, podczas gdy aa† ma na końcu +1. Po przemnożeniu przez ℏω rozpoznajemy:

H=\hbar\omega\left(a^\dagger a+\frac12\right),\qquad [H,a]=-\hbar\omega a,\qquad [H,a^\dagger]=\hbar\omega a^\dagger.

Jeśli H|E⟩ = E|E⟩, to H(a|E⟩) = (E − ℏω)a|E⟩, chyba że a|E⟩ jest wektorem zerowym. Analogicznie a† podnosi energię o ℏω. Nie oznacza to, że zapisanie operatora na papierze samo jest fizycznym urządzeniem przygotowującym nowy stan; rzeczywiste wzbudzenie wymaga określonego oddziaływania.

Dlaczego drabina musi mieć dół?

Dla każdego stanu ⟨a†a⟩ = ‖aψ‖² ≥ 0. Energia jest więc co najmniej ℏω/2. Gdyby można było bez końca obniżać ją o ℏω, po skończonej liczbie kroków otrzymalibyśmy ujemną normę kwadratową. Proces musi zakończyć się stanem |0⟩ spełniającym a|0⟩ = 0. Jeśli początkowe E/(ℏω) − 1/2 nie byłoby nieujemną liczbą całkowitą, odejmowanie jedynek również doprowadziłoby do sprzeczności, zanim norma mogłaby osiągnąć zero. Stąd:

E_n=\left(n+\frac12\right)\hbar\omega,\qquad n=0,1,2,\ldots

Najniższy stan ma n = 0, pierwszy wzbudzony n = 1. Odstęp Eₙ₊₁ − Eₙ = ℏω = hf jest stały. To inna zależność niż Eₙ ∝ n² w nieskończonej studni; nie wolno bez zmiany znaczenia przenosić jej numeracji n = 1, 2, … do oscylatora.

Pięć poziomów n od zera do czterech ma energie przez hbar omega równe jedna druga, trzy drugie, pięć drugich, siedem drugich i dziewięć drugich. Równe odstępy wynoszą jeden.
Energię liczymy od minimum V(0) = 0. Poziom n = 0 istnieje; indeks nie zaczyna się od jedynki jak w standardowej numeracji nieskończonej studni. Długości strzałek przedstawiają równe odstępy, a nie prawdopodobieństwa przejść. Powiększ rysunek.

Norma wyznacza współczynniki

Kwadrat normy a|n⟩ to ⟨n|a†a|n⟩ = n. Wybierając zgodne fazy stanów, otrzymujemy a|n⟩ = √n|n−1⟩. Ponieważ aa† = a†a + 1, analogicznie a†|n⟩ = √(n+1)|n+1⟩. Czynniki te są amplitudami działania operatora, a nie samodzielnymi prawdopodobieństwami. W szczególności a†|2⟩ ma normę √3, więc wymaga podzielenia przez √3, aby otrzymać znormalizowany |3⟩.

|n\rangle=\frac{(a^\dagger)^n}{\sqrt{n!}}|0\rangle.

Pierwsze funkcje i ich zera

W reprezentacji położenia a† = (ξ − d/dξ)/√2. Działając na ψ₀ ∝ exp(−ξ²/2), dostajemy najpierw ψ₁ = √2 ξψ₀. Kolejne działanie, podzielone przez √2, daje ψ₂ = (2ξ² − 1)ψ₀/√2. Jawne wzory:

\psi_1(x)=\sqrt2\,\xi\psi_0(x),\qquad \psi_2(x)=\frac{2\xi^2-1}{\sqrt2}\psi_0(x).

ψ₁ jest nieparzysta i ma jeden węzeł przy x = 0; ψ₂ jest parzysta i ma dwa przy x = ±ℓ/√2. Ogólnie ψₙ ma parzystość (−1)ⁿ i n węzłów. Wynika to z kolejnych wielomianów Hermite’a mnożących Gaussa. Znak ψ jest istotny przy superpozycji, ale gęstość |ψ|² nigdy nie jest ujemna. Obie pokazane gęstości są symetryczne względem zera.

Gęstość dla n równego jeden ma węzeł przy x równym zero i maksima przy plus minus ell. Dla n równego dwa ma węzły przy plus minus ell przez pierwiastek z dwóch, lecz środkowe maksimum przy zerze.
Osie poziome to ξ = x/ℓ, pionowe to ℓ|ψₙ|². Węzeł oznacza zero gęstości w pojedynczym punkcie, nie przerwę w torze cząstki. Wartość gęstości w punkcie nie jest prawdopodobieństwem uzyskania dokładnie tego położenia. Powiększ rysunek.

Stan stacjonarny nie oznacza wyzerowanej energii kinetycznej

Pełna funkcja stanu energii to Ψₙ(x,t) = ψₙ(x)exp(−iEₙt/ℏ). Czynnik czasowy ma moduł jeden, więc gęstość się nie zmienia. Jednocześnie p² ma dodatnią wartość średnią. Używając x = ℓ(a+a†)/√2 i ortogonalności różnych |n⟩, dostajemy:

\langle x\rangle_n=\langle p\rangle_n=0,\quad \langle x^2\rangle_n=\left(n+\frac12\right)\ell^2,\quad \langle p^2\rangle_n=\left(n+\frac12\right)\frac{\hbar^2}{\ell^2}.

W x² składniki a² oraz (a†)² zmieniają n o dwa i ich elementy diagonalne są zerowe. Pozostają aa† + a†a = 2n + 1. To wyjaśnia wynik bez osobnego całkowania każdego wielomianu.

\Delta x_n\Delta p_n=\left(n+\frac12\right)\hbar,\qquad \langle K\rangle_n=\langle V\rangle_n=\frac{E_n}{2}.

Tylko n = 0 ma iloczyn ℏ/2. Klasyczne punkty zwrotne dla tej samej energii to ±Aₙ, gdzie Aₙ = ℓ√(2n+1). Nie są węzłami ψₙ. Dla n = 1 mamy węzeł przy 0, maksima gęstości przy ±ℓ, a klasyczne punkty zwrotne przy ±√3ℓ — trzy różne pojęcia.

Sprawdź rozumienie

W stanie n = 2 średnie położenie jest zerowe, choć gęstość ma trzy lokalne maksima. Samo ⟨x⟩ = 0 nie określa kształtu rozkładu ani stanu energii. Z kolei pomiar położenia w pobliżu węzła nie jest wykluczony dla każdego przedziału: prawdopodobieństwo w dokładnym punkcie i w małym, lecz niezerowym otoczeniu to różne pytania.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.