v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Kwantowy oscylator harmoniczny: lokalizacja, stany i wzbudzenie · 4 min czytania

Stan podstawowy oscylatora: dlaczego energia nie spada do zera?

Klasyczna sprężyna może spoczywać w minimum energii. Dla cząstki opisanej funkcją falową próba coraz ciaśniejszego skupienia wokół minimum zwiększa rozrzut pędu. Wyprowadzimy szerokość stanu podstawowego i sprawdzimy, dlaczego nawet poza klasycznymi punktami zwrotnymi pozostaje niezerowe prawdopodobieństwo.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Klasyczna sprężyna może spoczywać w minimum energii. Dla cząstki opisanej funkcją falową próba coraz ciaśniejszego skupienia wokół minimum zwiększa rozrzut pędu. Wyprowadzimy szerokość stanu podstawowego i sprawdzimy, dlaczego nawet poza klasycznymi punktami zwrotnymi pozostaje niezerowe prawdopodobieństwo.

Potrzebne wiadomości: Równanie Schrödingera w jednym wymiarze, interpretacja |ψ|², pochodne funkcji wykładniczej, całka Gaussa i pojęcie odchylenia standardowego.

Najpierw model i jego skale

Rozpatrujemy jedną nierelatywistyczną cząstkę o masie m w stałym potencjale V(x) = mω²x²/2 na całej osi. Minimum leży przy x = 0 i ma energię równą zeru. Dodatnia częstość kołowa ω = √(k/m) ma jednostkę s⁻¹, a k jest sztywnością w N/m. Częstotliwość f = ω/(2π) mierzymy w hercach. Stała ℏ = h/(2π) ma jednostkę J·s.

Parabola może być przybliżeniem otoczenia gładkiego minimum rzeczywistego potencjału: składnik liniowy tam znika, a składnik kwadratowy jest pierwszy. Przy dużych wychyleniach wyrazy wyższych rzędów mogą stać się ważne. Poniższe wyniki są dokładne dla paraboli i przybliżone dla rzeczywistej pułapki lub drgania cząsteczki.

Wprowadzamy długość ℓ = √(ℏ/(mω)) i współrzędną ξ = x/ℓ. Sama ℓ nie jest jeszcze odchyleniem standardowym. Ponieważ ℏ/(mω) ma jednostkę m², jest to rzeczywista skala długości. Równanie stacjonarne ma postać:

-\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2\psi}{dx^2}+\frac12m\omega^2x^2\psi=E\psi.

Dlaczego próbujemy funkcji Gaussa?

Daleko od minimum prawdopodobieństwo musi zanikać. Funkcja ψ(x) = C exp(−αx²/2), z dodatnim α o jednostce m⁻², ma tę własność, a jej druga pochodna zawiera tylko stałą i x² razy tę samą funkcję. Obliczamy kolejno ψ′ = −αxψ oraz ψ″ = (α²x² − α)ψ. Po podstawieniu:

E=\frac{\hbar^2\alpha}{2m}+\left(\frac{m\omega^2}{2}-\frac{\hbar^2\alpha^2}{2m}\right)x^2.

E ma być jedną liczbą dla całego stanu, a nie funkcją położenia. Współczynnik przy x² musi więc zniknąć: α = mω/ℏ = 1/ℓ². Ujemny pierwiastek dawałby funkcję rosnącą i nienormalizowalną. Pozostaje E₀ = ℏω/2. Samo znalezienie tego rozwiązania nie dowodzi jeszcze, że niższych energii nie ma; niżej wykażemy ograniczenie dla dowolnego dopuszczalnego stanu.

Normalizacja i znaczenie szerokości

Wybieramy rzeczywistą dodatnią stałą C; wspólna faza nie zmienia obserwowalnych wyników. Z całki ∫exp(−x²/ℓ²) dx = √π ℓ, po całej osi, dostajemy C²√πℓ = 1. Zatem:

\psi_0(x)=\frac{1}{\pi^{1/4}\sqrt\ell}\exp\left(-\frac{x^2}{2\ell^2}\right),\qquad \rho_0(x)=|\psi_0(x)|^2=\frac{e^{-x^2/\ell^2}}{\sqrt\pi\,\ell}.

Funkcja ψ₀ ma jednostkę m⁻¹ᐟ², a gęstość ρ₀ jednostkę m⁻¹. Dopiero ρ₀(x) dx jest bezwymiarowym prawdopodobieństwem w małym przedziale. Średnie ⟨x⟩ i ⟨p⟩ są zerowe. Całka Gaussa z czynnikiem x² daje ⟨x²⟩ = ℓ²/2. Dla operatora p = −iℏ d/dx obliczenie ⟨p²⟩ daje ℏ²/(2ℓ²). Stąd:

\Delta x=\frac\ell{\sqrt2},\qquad \Delta p=\frac\hbar{\sqrt2\ell},\qquad \Delta x\,\Delta p=\frac\hbar2.

Δx oraz Δp oznaczają odchylenia standardowe wyników na wielu jednakowo przygotowanych układach. Nie opisują niedokładności konkretnej linijki ani nie oznaczają ukrytego klasycznego toru. Oba dodatnie wkłady energii są równe: ⟨K⟩ = ⟨V⟩ = ℏω/4.

Parabola V przez hbar omega przecina poziom jednej drugiej przy x przez ell równym minus jeden i plus jeden. Gęstość stanu podstawowego jest gaussowska i nie znika poza tymi punktami.
W obu panelach ta sama współrzędna ξ = x/ℓ. Górny panel ma oś energii V/(ℏω), dolny — bezwymiarowej gęstości ℓρ. Zacieniowane ogony oznaczają położenia poza klasycznymi punktami zwrotnymi dla E₀; ich łączne prawdopodobieństwo wynosi około 15,73%. Powiększ rysunek.

Dolna granica energii nie wynika tylko ze zgadywania Gaussa

Dla dowolnego znormalizowanego stanu o skończonych wariancjach, ⟨x²⟩ ≥ (Δx)² i ⟨p²⟩ ≥ (Δp)². Relacja nieoznaczoności daje Δp ≥ ℏ/(2Δx). Wobec tego:

\langle H\rangle\geq\frac{\hbar^2}{8m(\Delta x)^2}+\frac12m\omega^2(\Delta x)^2\geq\frac{\hbar\omega}{2}.

Ostatnia nierówność to a + b ≥ 2√(ab) dla dodatnich składników. Równość wymaga zerowych średnich, minimalnego iloczynu nieoznaczoności oraz (Δx)² = ℏ/(2mω). Znaleziona funkcja Gaussa spełnia wszystkie trzy warunki, zatem osiąga dolną granicę. Energia nie może być zerowa względem minimum przyjętego potencjału. Dodanie do całego V stałej zmieniłoby wszystkie energie o tę samą stałą; nie usunęłoby rozrzutów ani odstępów widma.

Ściśnięcie Gaussa kosztuje energię

Weźmy szerszą rodzinę rzeczywistych stanów ψₛ = (πs²)⁻¹ᐟ⁴ exp(−x²/(2s²)), gdzie s > 0. Mają Δx = s/√2 i Δp = ℏ/(√2s), więc wszystkie nasycają nierówność nieoznaczoności. Ich energia wynosi jednak:

\langle H\rangle_s=\frac{\hbar^2}{4ms^2}+\frac{m\omega^2s^2}{4}=\frac{\hbar\omega}{4}\left(\frac{\ell^2}{s^2}+\frac{s^2}{\ell^2}\right).

Minimum wypada tylko przy s = ℓ. Dla s = ℓ/2 energia to 17ℏω/16, ponad dwukrotność E₀. Minimalny iloczyn ΔxΔp sam nie dowodzi więc, że układ jest w stanie podstawowym. Taki ściśnięty stan o profilu Gaussa bez dodatkowej fazy opisuje pewną chwilę; poza s = ℓ nie jest stanem stacjonarnym tego Hamiltonianu.

Energia gaussowskiego stanu wynosi minimum jednej drugiej hbar omega przy szerokości s równej ell. Przy s przez ell równym jednej drugiej rośnie do siedemnastu szesnastych hbar omega.
Wykres dotyczy rzeczywistego, scentrowanego Gaussa bez dodatkowej fazy zależnej od położenia. Szerokość mniejsza od ℓ zwiększa średnią energię kinetyczną; szerokość większa zwiększa średnią energię potencjalną. Powiększ rysunek.

Klasyczne punkty zwrotne nie są ścianami

Klasyczna cząstka o energii E₀ zawracałaby przy V(x) = E₀, czyli x = ±ℓ. Kwantowa ψ₀ jest tam ciągła i dalej maleje. Całka po |x| > ℓ daje erfc(1) ≈ 0,15730. Używamy erf(a) = (2/√π)∫₀ᵃexp(−u²)du i erfc(a) = 1 − erf(a). Nie oznacza to ucieczki z pułapki: parabola rośnie bez ograniczenia, stan jest związany, a jego gęstość nie zmienia się w czasie.

Nie wolno łączyć wyniku ostrego pomiaru położenia z zachowaniem niezmienionego stanu energii E₀ i wyliczać „ujemnej energii kinetycznej”. To różne, niezgodne pomiary. Średnia energia kinetyczna całego stanu jest dodatnia, a pomiar położenia zmienia przygotowany stan.

Sprawdź rozumienie

Jeśli dwukrotnie zwiększysz ω przy tej samej masie, ℓ i Δx maleją √2 razy, natomiast E₀ i ⟨K⟩ rosną dwukrotnie. Dlaczego „mniejsze wychylenia” nie oznaczają tu „mniejszej energii”? Ponieważ zmieniła się również sztywność potencjału, a silniejsza lokalizacja zwiększa rozrzut pędu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.