v2.0.9818.1161
Fizyka dla każdego
Obracające się układy odniesienia i siła Coriolisa · 4 min czytania

Ruch swobodny widziany z tarczy: dokładny tor i błąd przybliżenia

Najprostszy sposób sprawdzenia równań z siłą Coriolisa polega na opisaniu znanego prostoliniowego ruchu w obracających się osiach. Otrzymamy dokładny tor, a potem sprawdzimy, kiedy krótkie przybliżenie parabolą przestaje wystarczać.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Najprostszy sposób sprawdzenia równań z siłą Coriolisa polega na opisaniu znanego prostoliniowego ruchu w obracających się osiach. Otrzymamy dokładny tor, a potem sprawdzimy, kiedy krótkie przybliżenie parabolą przestaje wystarczać.

Potrzebne wiadomości: Transformacja położenia i prędkości, siły bezwładności, radiany i podstawowe rozwinięcia sinusa oraz cosinusa dla małego kąta.

Najpierw rozwiążmy łatwiejszy problem

Na punkt nie działa wypadkowa siła. W S jego prędkość V = (Vx; Vy) jest stała, więc x(t) = x₀ + Vxt oraz y(t) = y₀ + Vyt. Osie S′ obracają się ze stałym Ω, mają ten sam początek i pokrywają się z S przy t = 0. Wstawienie prostoliniowego ruchu do transformacji daje:

x'(t)=(x_0+V_xt)\cos(\Omega t)+(y_0+V_yt)\sin(\Omega t),

y'(t)=-(x_0+V_xt)\sin(\Omega t)+(y_0+V_yt)\cos(\Omega t).

Wzory nie są wynikiem przybliżonej integracji. Pozwalają sprawdzić dowolną chwilę bez narastania błędu kroku czasowego. Jeśli na wejściu podano prędkość względem tarczy, trzeba najpierw policzyć Vx = v′x0 − Ωy₀ i Vy = v′y0 + Ωx₀.

Przejście przez środek

Niech x₀ = y₀ = 0 oraz V = (u; 0), gdzie u > 0. Wtedy:

x'=ut\cos(\Omega t),\qquad y'=-ut\sin(\Omega t).

Odległość od początku wynosi ut w obu układach. Kąt wektora położenia względem x′ jest równy −Ωt, z uwzględnieniem pełnych obrotów. Kąt nie jest określony dokładnie przy t = 0, kiedy wektor położenia ma zerową długość. Sam punkt porusza się w S po dodatniej osi x.

Dla u = 1 m/s, Ω = 0,50 rad/s i t = 2 s otrzymujemy r′ ≈ (1,080605; −1,682942) m, choć w S mamy po prostu r = (2; 0) m. Po zróżniczkowaniu:

v_{x'}=u[\cos\theta-\theta\sin\theta],\qquad v_{y'}=-u[\sin\theta+\theta\cos\theta],\quad\theta=\Omega t.

W tym przykładzie v′ ≈ (−0,301169; −1,381773) m/s. Nie jest to sam obrót stałego (1; 0) m/s: trzeba uwzględnić ruch osi. Gdy Ω zmienia znak przy zachowanym początku w centrum i V wzdłuż x, x′ pozostaje takie samo, a y′ zmienia znak. To użyteczna symetria do sprawdzenia modelu.

Dwa wykresy ze wspólną skalą metrową: w układzie inercjalnym punkt od 0 do 3 s przesuwa się po dodatniej osi x z prędkością 1 m/s. W układzie obracającym się z omega 0,5 rad/s jego tor skręca w stronę ujemnego y prim. Znaczniki obu torów odpowiadają tym samym chwilom.
To jeden ruch swobodny pokazany w dwóch układach. Kropki po 1, 2 i 3 s oznaczają te same zdarzenia. Krzywizna prawego toru nie dowodzi działania siły oddziaływania. Powiększ rysunek.

Okrąg w S′, spoczynek w S

Rozważmy inny stan: punkt spoczywa w laboratorium w x₀ = a, y₀ = 0. W S′ opisuje okrąg r′ = (a cos Ωt; −a sin Ωt), mimo że w S jego przyspieszenie jest zerowe. W S′ ma v′ = −Ω × r i a′ = −Ω²r. Człon Coriolisa wynosi wtedy −2Ω²r, a odśrodkowy +Ω²r; suma jest skierowana do osi.

Nie oznacza to, że do spoczywającego punktu przyłożono rzeczywistą siłę dośrodkową. To opis przyspieszenia współrzędnych obracającego się obserwatora. Ta kontrola wykazuje również, dlaczego pominięcie siły odśrodkowej w ogólnym problemie na tarczy dałoby błędny wynik.

Kiedy wystarczy parabola?

Dla startu z centrum i małego |Ωt| korzystamy z sin θ ≈ θ oraz cos θ ≈ 1 − θ²/2. Otrzymujemy:

y'\approx-\Omega u t^2,\qquad x'\approx ut-\frac12u\Omega^2t^3.

Pierwsze przybliżenie ma też interpretację siłową. Początkowe aC,y′ = −2Ωu daje przemieszczenie (1/2)aC,y′t² = −Ωut². Utrzymywanie tego przyspieszenia przez dowolnie długi czas byłoby jednak błędem: względna prędkość i położenie zmieniają się, a z nimi oba człony bezwładności.

Mały musi być bezwymiarowy iloczyn |Ωt|, nie sam czas w sekundach. Dla dwóch tarcz obracających się z różnymi Ω ten sam t może być krótki albo długi. Błąd względny przybliżenia y′, liczony względem niezerowego wyniku dokładnego, wynosi:

\varepsilon_y=\left|\frac{\Omega t}{\sin(\Omega t)}-1\right|.

Przy zerowym y′ taki błąd względny nie jest zdefiniowany; porównujemy wtedy błąd bezwzględny. Dla 0 < |θ| ≤ 0,20 rad nierówność sin |θ| ≥ |θ| − |θ|³/6 daje εy ≤ θ²/(6 − θ²) ≤ 0,00672. To jawna, zachowawcza granica około 0,672%, a nie obietnica dla całego toru i dowolnych warunków początkowych.

Wykres y prim w funkcji czasu od 0 do 2 s dla u 2 m/s i omega 0,4 rad/s. Dokładna krzywa minus 2t sinus 0,4t leży powyżej paraboli minus 0,8t do kwadratu. Po 0,5 s różnica wynosi około 0,00133 m, po 2 s około 0,33058 m.
Przybliżenie krótkiego czasu porównujemy z rozwiązaniem dokładnym tego samego modelu. Rosnący błąd nie pochodzi z integratora numerycznego ani z oporu ruchu. Powiększ rysunek.

Próba w pracowni i odczyty z kamery

Otwórz model ruchu w dwóch układach. Ustaw początek w centrum, prędkość inercjalną (2; 0) m/s i Ω = 0,40 rad/s. Zapisz próby dla t = 0,50 s oraz t = 2,00 s. Porównaj odczyt y′ z −Ωut² i policz obie definicje błędu. Są to dane idealnego modelu, nie rzeczywisty pomiar ze znaną niepewnością.

Przy analizie filmu najpierw sprawdź położenie środka obrotu, skalę, chwile klatek i zwrot osi. Kąty zwracane przez funkcję atan2 należą do jednego przedziału; nie zawierają automatycznie informacji o pełnych obrotach między klatkami. Dwie różne prędkości kątowe mogą dawać te same odczyty przy zbyt rzadkim próbkowaniu. Dodatkowa klatka lub niezależne ograniczenie |Ω| pozwala rozstrzygnąć taką niejednoznaczność.

W symulacji brak tarcia jest założeniem. Obracająca się pod punktem tarcza powinna być rozumiana jako siatka odniesienia, nie powierzchnia wymuszająca wspólny obrót. Zmiana kontrolki rozpoczyna nowy wariant całej historii; nie symuluje nagłego rozpędzania tarczy ani impulsu działającego na punkt.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.