v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Kinematyka · 4 min czytania

Podstawy dotyczące ruchu ciał

Opublikowano: 26.11.2010 · Ostatnio zmieniany: 03.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(7 głosów) . Średnia ocena: 4.14 z 5.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Kinematyka opisuje ruch ciał: ich położenie, prędkość i przyspieszenie. Na tym etapie nie pytamy jeszcze, jakie oddziaływania powodują określoną zmianę ruchu.

Względem czego ciało się porusza?

Samochód jedzie względem jezdni, ale może spoczywać względem drugiego auta jadącego obok z tym samym wektorem prędkości. Pasażer spoczywa względem swojego siedzenia, choć przemieszcza się względem budynków. Dlatego zdanie „ciało się porusza” wymaga wskazania układu odniesienia.

Ruchem nazywamy zmianę położenia ciała z upływem czasu względem wybranego układu odniesienia. Wybieramy ciało lub układ ciał, z którymi związaliśmy opis, początek i osie współrzędnych oraz sposób odmierzania czasu. Same dwie narysowane osie nie wyczerpują tej fizycznej umowy.

Człowiek stojący na Ziemi spoczywa względem powierzchni, ale porusza się względem Słońca. Zmiana układu zmienia opis. Nie znaczy to, że jeden z tych opisów jest z definicji fałszywy. W prostym ruchu wystarczy jedna współrzędna; dla ruchu na płaszczyźnie użyjemy dwóch, a w przestrzeni trzech.

Położenie, tor, droga i przemieszczenie

Położenie określa, gdzie ciało znajduje się względem wybranego początku układu. Tor jest linią wyznaczoną przez kolejne położenia. Droga s to długość rzeczywiście przebytego fragmentu toru; jest nieujemnym skalarem.

Przemieszczenie jest wektorem łączącym położenie początkowe z końcowym. Nie odtwarza wszystkich zakrętów ani zawracania. Dziecko po pełnym okrążeniu karuzeli wraca do punktu początkowego: jego przemieszczenie wynosi zero, choć droga jest równa obwodowi okręgu.

Na wybranej osi ciało rusza z x₀ = 5 m i dociera do x = 2 m. Współrzędna końcowa nie jest odległością od miejsca startu:

\Delta x=x-x_0=2\,\mathrm m-5\,\mathrm m=-3\,\mathrm m.

Minus mówi o zwrocie przemieszczenia na osi. Jeżeli ciało szło prosto bez zawracania, droga wynosi 3 m. Gdyby po drodze zawróciło, droga byłaby większa, mimo tych samych punktów początku i końca.

Szybkość i prędkość średnia to różne informacje

Średnia szybkość odpowiada na pytanie, ile drogi przypada na jednostkę czasu całego przejazdu. Średnia prędkość wektorowa mówi o zmianie położenia w tym czasie:

v_{\mathrm{sr,szyb}}=\frac{s}{\Delta t},\qquad \vec v_{\mathrm{sr}}=\frac{\Delta\vec r}{\Delta t}.

Obie wielkości podajemy w m/s, ale nie są zamienne. Po przebyciu 100 m do przodu i 100 m z powrotem w 50 s średnia szybkość wynosi 200 m / 50 s = 4 m/s. Średnia prędkość wynosi zero, bo ciało wróciło do miejsca startu.

Pociąg, który przejechał 400 m w 20 s, ma średnią szybkość 20 m/s. Dla przejazdu tą samą prostą w przeciwną stronę szybkość może pozostać taka sama, lecz wektor prędkości ma przeciwny zwrot. Na ustalonej osi jedna składowa będzie dodatnia, a druga ujemna.

Prędkość chwilowa opisuje ruch w danej chwili, a jej wartość jest szybkością chwilową. Iloraz całej drogi i całkowitego czasu w ruchu niejednostajnym jest dokładną definicją średniej szybkości — nie nieudaną próbą obliczenia jednej z chwilowych szybkości.

Jak zapisujemy prędkość chwilową w rachunku różniczkowym?

\vec v=\frac{d\vec r}{dt}.

Pochodna opisuje zmianę położenia w granicy coraz krótszych przedziałów czasu. Do poniższych przykładów nie potrzebujemy jeszcze wykonywać tego rachunku.

Dwa kajaki i jeden nurt

Dwa kajaki płyną w przeciwnych kierunkach, każdy z szybkością 3 m/s względem wody. Nurt ma prędkość 1 m/s względem brzegu. Przyjmijmy dodatni zwrot osi zgodny z nurtem. Prędkość kajaka względem brzegu jest sumą jego prędkości względem wody i prędkości wody względem brzegu:

v_{\mathrm{z\ nurtem}}=3+1=4\,\mathrm{m/s},\qquad v_{\mathrm{pod\ prad}}=-3+1=-2\,\mathrm{m/s}.

Drugi kajak porusza się pod prąd z szybkością 2 m/s względem brzegu. Gdyby nurt był szybszy niż 3 m/s, jego prędkość względem brzegu także stałaby się dodatnia: mimo wiosłowania pod prąd kajak znosiłoby w dół rzeki.

Prędkość jednego ciała względem drugiego

Dla dwóch prędkości podanych w tym samym układzie, w opisie klasycznym:

\vec v_{A/B}=\vec v_A-\vec v_B.

Przy ruchu po tej samej prostej otrzymujemy znane reguły. Dla aut jadących w tę samą stronę z szybkościami 80 i 60 km/h szybkość względna wynosi 20 km/h. Przy jeździe naprzeciw siebie szybkość zbliżania wynosi 140 km/h. To skutki odejmowania wektorów ze znakami, a nie dwie niezależne zasady do zapamiętania.

Dla różnych kierunków nie wystarczy dodać samych szybkości. Trzeba narysować wektory lub odjąć ich składowe; szczególne przykłady omówiono w materiale o działaniach na wektorach.

Jak klasyfikujemy ruch?

Ze względu na tor ruch może być prostoliniowy albo krzywoliniowy. Ze względu na szybkość — jednostajny albo niejednostajny. Stała szybkość nie zawsze oznacza stały wektor prędkości: w ruchu po okręgu zmienia się jego kierunek.

W ruchu prostoliniowym ze stałym przyspieszeniem składowa prędkości zmienia się o jednakową wartość w równych odstępach czasu. Szybkość rośnie tylko wtedy, gdy prędkość i przyspieszenie mają zgodne zwroty. Start samolotu po prostym odcinku można w ograniczonym przedziale przybliżyć takim modelem, ale samo słowo „startuje” nie gwarantuje stałego przyspieszenia.

Przed rachunkiem warto zadać trzy pytania: względem czego opisuję ruch, czy potrzebuję drogi czy przemieszczenia oraz czy liczba ze znakiem jest składową prędkości czy jej nieujemną wartością. Poprawne podstawienie zaczyna się od tych decyzji.

Zobacz także: OpenStax — położenie, przemieszczenie i średnia prędkość.

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.