Krzywizna menisku: po której stronie ciśnienie jest większe?
W małej kropli ciśnienie cieczy przewyższa ciśnienie gazu. Pod meniskiem w dobrze zwilżanej rurce jest odwrotnie. Ten sam współczynnik γ opisuje oba przypadki, jeśli konsekwentnie ustalimy kierunek normalnej i znak zakrzywienia.
W tym materiale
W małej kropli ciśnienie cieczy przewyższa ciśnienie gazu. Pod meniskiem w dobrze zwilżanej rurce jest odwrotnie. Ten sam współczynnik γ opisuje oba przypadki, jeśli konsekwentnie ustalimy kierunek normalnej i znak zakrzywienia.
Potrzebne wiadomości: Napięcie powierzchniowe, hydrostatyka, promień okręgu i cosinus. Krzywizny i ich znaki wprowadzamy od początku.
Najpierw wybieramy strony powierzchni
W lekcji o błonie, kropli i kapilarze wyprowadziliśmy wzory dla prostych kształtów. Teraz chcemy rozstrzygać przypadki, w których dwa prostopadłe przekroje nie mają tego samego promienia. Jedno zdjęcie nie zawsze pozwala poprawnie rozpoznać taki kształt.
Rozpatrujemy jedną granicę ciecz–gaz w spoczynku, ze stałym napięciem powierzchniowym γ. Normalną n, czyli kierunek prostopadły do powierzchni, wybieramy od cieczy ku gazowi. Różnicę ciśnień zapisujemy jako Δp = pcieczy − pgazu. Dodatni wynik oznacza wyższe ciśnienie po stronie cieczy.
Dlaczego potrzebujemy dwóch krzywizn?
Przetnij powierzchnię płaszczyzną zawierającą normalną. Powstanie krzywa, którą blisko wybranego punktu można przybliżyć łukiem okręgu. Jego promień określa, jak silnie krzywa się odgina. Obracając płaszczyznę wokół normalnej, znajdziemy dwa prostopadłe przekroje o skrajnych krzywiznach. Nazywamy je przekrojami głównymi; ich krzywizny oznaczamy κ₁ i κ₂.
Przyjmujemy dodatnią krzywiznę dla wypukłości cieczy, takiej jak zewnętrzna powierzchnia kropli. Wklęsłość widziana od gazu daje znak ujemny. Dla okręgu moduł krzywizny wynosi 1/|R|. Możemy zatem używać promieni ze znakiem: κ₁ = 1/R₁ oraz κ₂ = 1/R₂. Prostemu przekrojowi przypisujemy krzywiznę zero — nie dzielimy przez promień równy zero.
Sfera ma κ₁ = κ₂ = 1/R, a cylinder κ₁ = 1/R i κ₂ = 0. Na powierzchni siodłowej przekroje mogą wyginać się w przeciwnych kierunkach. Wtedy znaki są przeciwne. Do bilansu ciśnień potrzebna będzie suma κ = κ₁ + κ₂.
Równanie Younga–Laplace’a z bilansu pracy
Wyobraźmy sobie bardzo mały prostokątny fragment powierzchni o polu δA. Przesuwamy go umownie o małe δs w kierunku normalnej. Długości boków w kierunkach głównych zmieniają się w pierwszym przybliżeniu przez czynniki 1 + κ₁δs i 1 + κ₂δs. Po pomnożeniu dostajemy 1 + (κ₁ + κ₂)δs oraz wyraz proporcjonalny do δs². Dla bardzo małego przesunięcia ostatni wyraz pomijamy.
Przyrost pola wynosi więc (κ₁ + κ₂)δAδs, a przyrost objętości cieczy δAδs. Praca różnicy ciśnień równoważy zmianę energii powierzchniowej:
\Delta p\,\delta A\,\delta s=\gamma(\kappa_1+\kappa_2)\delta A\,\delta s,\qquad \boxed{\Delta p=\gamma(\kappa_1+\kappa_2)}.
To lokalny warunek równowagi, nazywany równaniem Younga–Laplace’a. Jednostki zgadzają się: (N/m)·(1/m) = N/m² = Pa. Iloczyn krzywizn miałby inną jednostkę. Przy dwóch stronach cienkiej błony należałoby uwzględnić obie granice; tutaj rozpatrujemy jedną.
Dla γ = 0,060 N/m sfera o promieniu 2,0 mm daje Δp = 0,060·(500 + 500) = 60 Pa. Cylinder o tym samym promieniu daje 30 Pa. Dwie krzywizny +500 i −500 m⁻¹ dają zero. Zerowe Δp nie dowodzi płaskości i nie oznacza braku napięcia powierzchniowego. Sam lokalny rachunek nie potwierdza, że cały dowolnie narysowany kształt jest możliwy i stabilny.
Menisk w rurce i kąt mierzony w cieczy
W cienkiej pionowej kapilarze przybliżamy menisk fragmentem sfery. r to promień wewnętrzny rurki, a θ — kąt między ścianką i styczną do powierzchni, mierzony wewnątrz cieczy. Dla θ poniżej 90° powierzchnia jest wklęsła: obie krzywizny są ujemne przy naszej normalnej. Geometria daje |R| = r/|cos θ|. Wygodniej zapisać od razu krzywiznę, bez dzielenia przez cosinus:
\kappa=-\frac{2\cos\theta}{r},\qquad p_{\rm cieczy}-p_{\rm gazu}=-\frac{2\gamma\cos\theta}{r}.
Dla θ = 90° cosinus jest zerem: interfejs jest płaski, a różnica ciśnień zerowa. Dla θ > 90° ciecz pod wypukłym meniskiem ma wyższe ciśnienie od gazu. Minus we wzorze wynika z wybranych stron i geometrii, nie z dodatkowej siły.
Przybliżenie sferyczne zakłada mały wpływ grawitacji na kształt samego menisku. Pełna powierzchnia musi jednocześnie spełniać hydrostatykę, warunek kąta na ściance i ograniczenie objętości. W kolejnej lekcji sprawdzimy skalę, od której zależy przydatność tego przybliżenia.
Sprawdź: co zmieni odwrócenie normalnej?
Zmieni znaki obu krzywizn. Aby zachować równanie, odwracamy także kolejność ciśnień: pgazu − pcieczy. Fizyczne ciśnienia się nie zmieniają. Błędem byłaby zmiana znaku tylko jednej strony równania.
Zadania do tego tematu
- Dwie przeciwne krzywizny i ciśnienie bezwzględne
- Czy pomiar ciśnienia pozwala odróżnić sferę od cylindra?
- Wypukły menisk: od krzywizny do obniżenia poziomu
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto