Pomiar kapilarny: co wyznaczymy z wysokości, a czego nie?
Prosta na wykresie H(1/r) może ujawnić przesunięte zero, ale nawet idealna seria nie wyznacza osobno napięcia powierzchniowego i kąta zwilżania. Zaplanujmy pomiar tak, aby wiedzieć, jaką wielkość naprawdę odtwarzamy.
W tym materiale
Prosta na wykresie H(1/r) może ujawnić przesunięte zero, ale nawet idealna seria nie wyznacza osobno napięcia powierzchniowego i kąta zwilżania. Zaplanujmy pomiar tak, aby wiedzieć, jaką wielkość naprawdę odtwarzamy.
Potrzebne wiadomości: Wysokość kapilarna h = A/r, równanie prostej, promień i średnica, granice błędu oraz podstawowe pojęcie niepewności.
Wskazanie przyrządu też ma swój model
Zakładamy serię rurek o tej samej jednorodnej powierzchni i tym samym kącie θ, zanurzonych w tej samej cieczy. W przybliżeniu cienkiej kapilary h = A/r, gdzie A = 2γ cos θ/(ρg). Jeżeli przyrząd dodaje do wszystkich odczytów to samo przesunięcie b, wskazuje:
H=h+b=A\,x+b,\qquad x=\frac1r.
H jest wskazaniem, h wysokością względem zbiornika, a b wspólnym błędem zera. Poprawka do wskazania wynosi −b. Nie nazywamy b niepewnością: b ma znak i w syntetycznym przykładzie jest konkretnym przesunięciem. W realnym wzorcowaniu jego oszacowanie miałoby także własną niepewność.
W dydaktycznej serii promienie 0,30; 0,40; 0,60 mm dają wskazania 26; 20; 14 mm. Dla skrajnych punktów różnica odwrotności promieni to 1/0,30 − 1/0,60 = 5/3 mm⁻¹. Stąd:
A=\frac{26-14}{1/0{,}30-1/0{,}60}\ \mathrm{mm^2}=7{,}2\ \mathrm{mm^2},\qquad b=14-\frac{7{,}2}{0{,}60}=2\ \mathrm{mm}.
Środkowa rurka sprawdza model: 7,2/0,40 + 2 = 20 mm. Zgodność trzech punktów nie dowodzi jednak idealności przyrządu. Wspólny błąd skali promieni może zachować prostoliniowość. Także systematycznie błędna ocena wspólnego kąta przesunie oszacowanie γ bez powstania rozrzutu między punktami.
Nachylenie wyznacza iloczyn
Przy ρ = 1000 kg/m³ i g = 10 m/s² otrzymujemy γ cos θ = ρgA/2 = 0,036 N/m. To wniosek z tej serii. Dopiero niezależnie znany kąt pozwala obliczyć γ. Dla θ = 60° dostajemy 0,072 N/m, dla θ = 0° — 0,036 N/m. Obie pary są zgodne z tym samym nachyleniem.
Kolejne promienie nie tworzą nowego równania rozdzielającego γ i θ, bo każdy odczyt zależy od tego samego iloczynu. Możemy lepiej oszacować A i sprawdzić zależność, lecz potrzebujemy dodatkowej metody: znanego γ albo niezależnej oceny kąta na tej samej powierzchni. Dwa parametry modelu nie oznaczają dwóch niezależnych informacji pomiarowych.
Co odejmowanie usuwa?
Dla dwóch rurek H₁ − H₂ = h₁ − h₂, jeśli b jest naprawdę wspólne. Może ono być duże, a mimo to znika z różnicy. Osobne błędy odczytania menisków nie znikają. Nie znikają też błąd skali długości, błędne promienie ani różnica kątów między rurkami.
Przy traktowanych jako dokładne promieniach i znanych granicach błędów każdego wskazania ±δ, błąd różnicy mieści się w ±2δ. Stąd granica błędu nachylenia:
|\delta A|\leq\frac{2\delta}{|1/r_1-1/r_2|}.
To granica dla założonych przedziałów, nie standardowa niepewność. Jeśli znamy standardowe niepewności niezależnych odczytów, licznik wynosi √[u(H₁)² + u(H₂)²]. Wspólny składnik wymaga uwzględnienia kowariancji, zamiast dwukrotnego traktowania go jako niezależnego. Sposób łączenia zależy od rodzaju informacji.
Równe promienie zerują mianownik. Dwa identyczne równania nie wyznaczą A i b. Bardzo podobne promienie nie powodują sprzeczności, lecz mały mianownik wzmacnia błąd różnicy. Rozstaw promieni ma znaczenie; sama większa liczba niemal jednakowych rurek nie usuwa tego problemu.
Niepewny kąt blisko 90°
Przy odtwarzaniu γ ze znanej wysokości stosujemy γ = ρgrh/(2 cos θ). Blisko 90° cosinus jest mały. Niewielka zmiana kąta może mocno zmienić wynik. Przy małych niepewnościach liniowe przybliżenie daje względny składnik |tan θ|u(θ), przy czym u(θ) należy podać w radianach.
Przy θ = 88° i u(θ) = 1° = 0,01745 rad sam wkład kąta wynosi około 28,64·0,01745 ≈ 0,50, czyli 50%. Tak duży wynik każe sprawdzić liniowe przybliżenie; nie jest gotowym precyzyjnym opisem rozkładu γ. Jeżeli dopuszczalny przedział dochodzi do 90° przy dodatnim h, nie ma skończonej górnej granicy γ z tych danych. Kąty po drugiej stronie 90° wymagałyby ujemnego γ, sprzecznego z modelem zwykłej stabilnej granicy.
Dokładnie h = 0 i θ = 90° nie określają γ: każda dodatnia wartość spełnia równanie. Dzielenie 0 przez 0 nie odzyska utraconej informacji. Także niemożliwego wyniku cos θ > 1 nie wolno zastępować liczbą 1 bez sprawdzenia danych i założeń.
Próba w pracowni
W pracowni dwóch kapilar zapisz serię dla γ = 72 mN/m i θ = 60°. Potem ustaw γ = 36 mN/m i θ = 0°. Wysokości oraz różnice ciśnień nie zmienią się, choć liczby Bonda będą inne. Oto dwa układy nierozróżnialne przez same wysokości w przyjętym przybliżeniu.
Sprawdź: czy wymuszenie prostej przez zero poprawi wynik?
Tylko jeśli niezależnie uzasadniono b = 0. W serii z b = 2 mm iloczyny H·r dają 7,8; 8,0 i 8,4 mm² zamiast wspólnego A = 7,2 mm². Wymuszone przejście przez zero obciąży dopasowanie. Parametr b opisuje konkretny efekt przyrządu.
Zadania do tego tematu
- Sprawdź kalibrację i czwarty odczyt kontrolny
- Wspólny błąd zera i granice z różnicy odczytów
- Kąt blisko 90 stopni i brak skończonej górnej granicy
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto