Opróżnianie zbiornika: dlaczego przepływ maleje i ile trwa wypływ?
Na początku woda wypływa szybko, a później coraz wolniej. Podzielenie całej objętości przez początkowy przepływ zaniża więc czas opróżniania. Połączymy prawo wypływu z bilansem wody i sprawdzimy, jak zmieniają się poziom, przepływ oraz ilość wody w zbiorniku.
W tym materiale
Na początku woda wypływa szybko, a później coraz wolniej. Podzielenie całej objętości przez początkowy przepływ zaniża więc czas opróżniania. Połączymy prawo wypływu z bilansem wody i sprawdzimy, jak zmieniają się poziom, przepływ oraz ilość wody w zbiorniku.
Potrzebne wiadomości: Równanie Bernoulliego, objętościowe natężenie przepływu i bilans objętości; pierwiastki i wykres funkcji. Wyprowadzenie z pochodną jest objaśnione w tekście.
Co maleje w opróżnianym zbiorniku?
Rozważamy pionowy zbiornik o stałym polu poziomego przekroju A. Jest otwarty, a mały otwór o polu a wypuszcza ciecz do tego samego powietrza. Wysokość h mierzymy od poziomu otworu, nie od posadzki ani od dna leżącego ewentualnie niżej. Początkową wartość oznaczamy H. Liczymy objętość powyżej otworu: V = Ah. Woda uwięziona pod bocznym odpływem nie należy do tej objętości.
Przy pomijalnej szybkości opadania powierzchni i bez strat równanie Bernoulliego daje idealną szybkość √(2gh). Sam wzór nie określa jeszcze przepływu przez rzeczywisty otwór. Woda może tworzyć węższą strugę, a część energii ulega rozproszeniu. Dlatego przyjmujemy prawo modelowe
Q=C_d a\sqrt{2gh}.
Q jest objętością wypływającą w jednostce czasu, w m³/s. Bezwymiarowy współczynnik wypływu Cd porównuje ją z wartością a√(2gh). Nie jest samym współczynnikiem szybkości: ze znajomości Q i pola otworu nie ustalimy osobno szybkości oraz pola zwężonej strugi. Przyjmujemy, że w rozpatrywanym zakresie Cd się nie zmienia. Dla Cd = 1 wracamy do modelu idealnego.
Ubytek objętości wyznacza tempo opadania
W krótkim czasie Δt wypływa w przybliżeniu QΔt wody. Ponieważ poziom opada, jego zmiana Δh jest ujemna. Zmiana objętości w zbiorniku to AΔh, więc AΔh = −QΔt. Dzielimy przez czas i przechodzimy do coraz krótszych przedziałów:
A\frac{dh}{dt}=-C_d a\sqrt{2gh}.
Pochodna dh/dt jest tu chwilowym tempem zmiany poziomu, w m/s. Różni się od szybkości wylotu: pole A jest znacznie większe od a. Wprowadźmy y = √h. Ponieważ h = y², mała zmiana spełnia dh = 2y dy. Po podstawieniu i skróceniu y dla h > 0 dostajemy
2A\frac{dy}{dt}=-C_d a\sqrt{2g},\qquad y(t)=\sqrt H-bt,\qquad b=\frac{C_d a\sqrt{2g}}{2A}.
Pierwiastek wysokości maleje liniowo, choć sama wysokość nie maleje liniowo. Jednostką b jest √m/s. Warto to sprawdzić: √g ma jednostkę √m/s, a stosunek pól jest bezwymiarowy. Dla dowolnej dodatniej wysokości końcowej hk czas wynosi
t_k=\frac{2A}{C_d a\sqrt{2g}}\left(\sqrt H-\sqrt{h_k}\right).
Formalny czas opróżnienia i granica wzoru
Przedłużenie rozwiązania do h = 0 daje T = √H/b. Wygodnie zapisać przebieg przez bezwymiarowy czas t/T:
T=\frac{2A}{C_d a}\sqrt{\frac{H}{2g}}=\frac{2V_0}{Q_0},\qquad \frac{h(t)}H=\left(1-\frac tT\right)^2,\qquad \frac{Q(t)}{Q_0}=1-\frac tT,\quad 0\leq t\leq T.
V₀ = AH jest początkową objętością, a Q₀ = Cda√(2gH) początkowym przepływem. Po t = T nie wolno dalej używać samego kwadratu: dałby ponowny wzrost poziomu bez dopływu. W przedłużonym modelu pozostaje wtedy h = 0 i Q = 0. Tempo opadania dąży do zera, lecz czas dojścia do zera jest skończony, bo √h maleje ze stałym nachyleniem.
Słowo „formalny” ma znaczenie. Gdy poziom zbliża się do rozmiaru otworu, zmienia się geometria wypływu, mogą ujawnić się zwilżanie i napięcie powierzchniowe, a Cd nie musi pozostawać stały. Początkowy rozruch i wir przy odpływie też nie należą do tego opisu. Do porównania z doświadczeniem lepiej wybrać dodatnie hk, sprawdzić model w tym przedziale i nie utożsamiać T z wypłynięciem ostatniej kropli.
Przykład: osiem litrów i malejący strumień
Przyjmijmy A = 100 cm² = 0,010 m², a = 0,20 cm² = 0,000020 m², Cd = 0,75, H = 0,80 m i g = 10 m/s². Początkowa idealna szybkość wynosi √(2·10·0,8) = 4 m/s. Przepływ wynosi Q₀ = 0,75·0,000020·4 = 0,000060 m³/s = 0,060 l/s, a V₀ = 0,010·0,80 = 0,008 m³ = 8 l.
Iloraz V₀/Q₀ daje 133,33 s. Prawidłowy formalny czas modelowy jest dwukrotnie dłuższy: T = 266,67 s. Po 133,33 s poziom spadł do 0,20 m, pozostały 2 l, wypłynęło 6 l, a Q zmalało do 0,030 l/s. Z początku duża część wody wypływa szybciej.
Aby znaleźć czas wypłynięcia połowy wody, rozwiązujemy h/H = 1/2, bo w walcu objętość jest proporcjonalna do wysokości. Stąd t/T = 1 − 1/√2 ≈ 0,2929. Wynik to około 78,10 s, a nie 133,33 s. Połowa czasu i połowa objętości są różnymi warunkami.
Jak sprawdzić przewidywanie?
W pracowni opróżniania zbiornika wybierz walec, ustaw pole otworu a = 0,25 cm² i zapisz próby przy t/T = 0, 0,25, 0,50 i 0,75. Oblicz, jaką część początkowej objętości przedstawia każdy odczyt. Następnie zwiększ pole otworu do a = 0,50 cm², czyli podwój je, zachowując pozostałe parametry: przebieg w jednostkach t/T się nie zmienia, ale wszystkie czasy w sekundach maleją dwukrotnie. Pracownia używa g = 9,81 m/s², a powyższy przykład szkolnego g = 10 m/s².
Czy dwa razy wyższy poziom oznacza dwa razy dłuższy wypływ?
Przy tym samym A, a i Cd objętość rośnie dwukrotnie, ale T rośnie tylko √2 razy: większy początkowy poziom zwiększa przepływ. Jeżeli zamiast A utrzymujemy stałą objętość, zmieniamy także pole zbiornika i otrzymujemy inne porównanie. Warunki trzeba podać przed użyciem proporcji.
Zadania do tego tematu
- Walec: czas wypłynięcia trzech czwartych wody i średni przepływ
- Jak duży otwór pozwoli obniżyć poziom w trzy minuty?
- Początkowy przepływ i zegar: co naprawdę oznacza V₀/Q₀?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto