v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Łańcuchy rozpadu: narastanie produktów, równowaga i pomiar · 2 min czytania

Kiedy produkt ma największą aktywność i co oznacza równowaga promieniotwórcza?

Wykres produktu może najpierw rosnąć, osiągnąć szczyt, a potem zbliżyć się do przebiegu P. Szczyt i równowaga opisują jednak różne rzeczy: pierwszy dotyczy jednej chwili, druga — stosunku dwóch malejących aktywności.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Wykres produktu może najpierw rosnąć, osiągnąć szczyt, a potem zbliżyć się do przebiegu P. Szczyt i równowaga opisują jednak różne rzeczy: pierwszy dotyczy jednej chwili, druga — stosunku dwóch malejących aktywności.

Potrzebne wiadomości: Rozwiązanie Batemana, aktywność jako iloczyn λN, logarytm naturalny oraz warunek maksimum z pochodnej.

Maksimum produktu wynika z równości dopływu i rozpadu

Rozpatrujemy zamknięty P → D → S, stałe dodatnie λ i ND0=0. Ponieważ AD=λDND, maksimum liczby D i maksimum jego aktywności przypadają na tę samą chwilę. Bilans daje dND/dt=AP−AD. W maksimum zachodzi AP=AD.

Różniczkując rozwiązanie Batemana, otrzymujemy warunek λDe−λDt=λPe−λPt. Dzielimy przez dodatnie λPe−λDt, a następnie logarytmujemy:

e^{(\lambda_D-\lambda_P)t_{\max}}=\frac{\lambda_D}{\lambda_P},\qquad t_{\max}=\frac{\ln(\lambda_D/\lambda_P)}{\lambda_D-\lambda_P}.

Wzór dotyczy pustego początkowo ogniwa D i różnych stałych. Wynik jest dodatni także wtedy, gdy obie części ilorazu są ujemne. Przy równych stałych granica wynosi 1/λ. Dla niezerowego ND0 trzeba ponownie zastosować bilans: maksimum może wystąpić wcześniej, a przebieg może już od początku maleć.

Dla stałej rozpadu produktu pięć razy większej od stałej P aktywności zrównują się przy lambda P razy t równym ln 5 przez 4. Wtedy aktywność D ma maksimum, ale całkowita aktywność już maleje.
Osie są bezwymiarowe: aktywności podzielono przez początkową aktywność P, a czas pomnożono przez jego stałą rozpadu. Czerwona przerywana linia oznacza chwilę maksimum D. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Równe aktywności przez chwilę to jeszcze nie równowaga

Dla pustego początkowo D dzielimy jego aktywność przez aktywność P. Skraca się nieznana początkowa liczba P:

r(t)=\frac{A_D}{A_P}=\frac{\lambda_D}{\lambda_D-\lambda_P}\left[1-e^{-(\lambda_D-\lambda_P)t}\right].

Jeżeli λD>λP, po wygaśnięciu składnika przejściowego stosunek dąży do r∞=λD/(λD−λP)>1. To równowaga przejściowa: obie aktywności w przybliżeniu maleją z tą samą stałą λP. Produkt nie ma wtedy stałej liczby jąder. Jego aktywność jest większa niż dopływ z P, więc powoli go ubywa.

Gdy λD jest dużo większa od λP, graniczny stosunek jest bliski jedności. Nazywamy to równowagą trwałą, czyli wiekową. „Trwała” nie oznacza, że rozpad ustał albo że P nigdy nie ubywa. Przybliżenie AD≈AP wymaga oceny błędu dla konkretnych stałych i czasu; przybliżenie AP(t)≈AP(0) wymaga dodatkowo małego λPt.

Jak długo trzeba czekać na ustalenie stosunku?

Dla λD>λP względna różnica od granicznego stosunku wynosi dokładnie (r∞−r)/r∞=e−(λD−λP)t. Zatem próg ε, np. 0,01, spełniamy po:

t\geq\frac{\ln(1/\varepsilon)}{\lambda_D-\lambda_P}.

To kryterium dotyczy względnego zbliżenia do r∞, nie zbliżenia do jedności. Dla TP=1200 s i TD=300 s granica wynosi 4/3, więc nawet doskonałe ustalenie stosunku nie uzasadnia przyjęcia równych aktywności.

Trzy stosunki aktywności D do P. Gdy stała D jest czterokrotnie większa, stosunek dąży do czterech trzecich; gdy tysiąckrotnie większa, do tysiąca przez 999. Gdy D rozpada się cztery razy wolniej niż P, stosunek rośnie bez skończonej granicy.
Każdy panel ma własną, podpisaną skalę czasu i wysokości. Równowaga oznacza ustalanie stosunku, nie zatrzymanie rozpadu ani równe liczby jąder. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Co, gdy produkt rozpada się wolniej?

Przy λD<λP nuklid macierzysty szybko zanika, a długo żyjący produkt pozostaje. Stosunek AD/AP rośnie bez skończonej granicy; nie ma równowagi tego rodzaju. To możliwe, mimo że w późnym czasie obie aktywności maleją. Iloraz nie mówi sam, czy jego licznik rośnie. Przy równych stałych i ND0=0 stosunek wynosi λt i też nie zbliża się do stałej.

Kontrola interpretacji: w maksimum D aktywność całkowita AP+AD nie ma maksimum. Jej pochodna wynosi tam −λPAP<0, ponieważ pochodna AD jest zerowa, a nuklid macierzysty nadal zanika. Trzeba zawsze podać, którą krzywą opisujemy.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.