v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Rozpraszanie Rutherforda: tor, przekrój czynny i wnioskowanie · 4 min czytania

Co wynika z rozpraszania: test modelu, odrzut jądra i granice opisu

Odchylenie cząstek wstecz wskazuje na silnie skupione oddziaływanie, lecz nie jest zdjęciem powierzchni jądra. Nauczymy się sprawdzać prawo kątowe na danych oraz rozpoznawać sytuacje, w których ekranowanie, odrzut albo droga przez folię zmieniają przewidywania.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Odchylenie cząstek wstecz wskazuje na silnie skupione oddziaływanie, lecz nie jest zdjęciem powierzchni jądra. Nauczymy się sprawdzać prawo kątowe na danych oraz rozpoznawać sytuacje, w których ekranowanie, odrzut albo droga przez folię zmieniają przewidywania.

Potrzebne wiadomości: Przekrój Rutherforda i normalizacja zliczeń, zachowanie pędu, układ środka masy, niepewność zliczeń Poissona.

Od obserwacji do ograniczonego wniosku

W pracy z 1911 roku Rutherford analizował odchylenia cząstek i model ładunku skupionego w małym obszarze. Rzadkie duże kąty były kluczową informacją o budowie atomu. Nie oznaczały mechanicznego odbicia od twardej ściany; model elektrycznego odpychania potrafi odwrócić kierunek jeszcze przed bezpośrednim zbliżeniem do jądra. Rozkład kątów, zależność od energii i rodzaju tarczy dają więcej informacji niż samo zauważenie jednego toru wstecz.

Uczciwy wniosek ma warunki: dane są zgodne z wybranym potencjałem i jego przybliżeniami w zbadanym zakresie. Zgodność nie mierzy automatycznie dokładnego promienia jądra, nie wyjaśnia stabilności elektronów w atomie i nie potwierdza dowolnej energii wiązki. Poniższe liczby są danymi dydaktycznymi, nie zapisem historycznego doświadczenia.

Test kształtu bez dopasowywania każdego punktu osobno

Przy jednakowych N₀, nₛ, ΔΩ i η model przewiduje Nnet sin⁴(θ/2)=stała. Najpierw odejmujemy tło i, jeśli potrzeba, wyrównujemy czasy pomiaru oraz liczbę padających cząstek. Dla detektorów o różnych akceptacjach trzeba również uwzględnić ΔΩ. Nie wolno osobnym swobodnym mnożnikiem dopasować każdego kąta: wtedy dowolne dane „potwierdziłyby” model.

Przykładowo dla kątów 60°, 90°, 120° liczby netto 500, 128, 55 dają po pomnożeniu przez sin⁴(θ/2) wartości 31,25; 32,00; 30,94. Ich bliskość jest obiecująca, lecz trzeba porównać różnice z niepewnością. Przy niezależnym zliczaniu sygnału z tłem oraz samego tła przez równy czas przybliżona wariancja różnicy to suma obu surowych liczb, a nie sama różnica.

Dla modelowych danych przy 60, 90 i 120 stopniach iloczyn zliczeń netto i sin^4(theta/2) wynosi odpowiednio 31,25;32;30,94. Pionowe przedziały standardowej niepewności obejmują wspólną wartość 32.
Dane dydaktyczne: osobne zliczenia tła po 20 impulsów przez ten sam czas. Przedziały pokazują wyłącznie niepewność statystyczną, nie błędy ustawienia kąta ani kalibracji. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Ciężkie jądro też może się poruszyć

Niech masa padającej cząstki wynosi m, a masa początkowo nieruchomego jądra M. Energia w laboratorium to Elab=mv²/2. Prędkość środka masy wynosi V=mv/(m+M). Po odjęciu ruchu środka masy pozostaje energia ruchu względnego z masą zredukowaną μ=mM/(m+M):

E_{\mathrm{cm}}=\frac12\mu v^2=\frac{M}{m+M}E_{\mathrm{lab}}.

Wzory dla względnego toru Coulomba stosujemy z Ecm. Czołowa najmniejsza odległość między środkami to κ/Ecm. Dla przybliżonych mas m=4u i M=197u oraz Elab=5,00 MeV dostajemy Ecm≈4,9005 MeV i d≈46,428 fm zamiast 45,504 fm. Różnica wynosi około 2,03%, mimo że złoto jest znacznie cięższe.

Nie wystarczy jednak zmienić energii, pozostawiając wszystkie kąty laboratoryjne. Jeżeli χ jest kątem rozproszenia cząstki w układzie środka masy, to po powrocie do laboratorium składowe końcowej prędkości są proporcjonalne do cosχ+m/M oraz sinχ. Gdy końcowa prędkość cząstki jest niezerowa, jej kąt wynosi:

\theta_{\mathrm{lab}}=\operatorname{atan2}\!\left(\sin\chi,\cos\chi+\frac{m}{M}\right).

Funkcja atan2 zachowuje właściwą ćwiartkę kąta; zwykły arctan ilorazu mógłby pomylić lot naprzód z lotem wstecz. Dla m/M→0 mamy θlab→χ. Różniczkowy przekrój obliczony w środku masy wymaga też przeliczenia elementu kąta bryłowego, jeśli ma być porównany z pomiarem laboratoryjnym. Nie przedstawiamy go jako tego samego wykresu po samej podmianie E.

Odrzut pobiera energię bez reakcji jądrowej

W sprężystym zderzeniu czołowym największy ułamek energii oddany celowi wynosi 4mM/(m+M)². Wynika to z dwóch równań: mv=mv′+MV′ oraz mv²=mv′²+MV′². Ich nietrywialne rozwiązanie daje v′=(m−M)v/(m+M) i V′=2mv/(m+M). Dla m<M padająca cząstka zawraca, lecz ma mniejszą energię laboratoryjną. Całkowita energia kinetyczna obu ciał jest zachowana.

Utrata energii przez cząstkę nie oznacza więc automatycznie wzbudzenia jądra, rozpadu ani absorpcji. Najpierw trzeba policzyć sprężysty odrzut. Dodatkowo cząstka może tracić energię na drodze w materiale, zanim zajdzie obserwowane rozproszenie.

Trzy odrębne powody odejścia od prostego prawa

Ekranowanie: daleko od jądra wpływ elektronów neutralizuje część pola. Model κ/r bez końca nie opisuje wtedy bardzo małych kątów. Nie należy całkować go do θ=0 i interpretować rozbieżności jako fizycznego nieskończonego wyniku.

Rozmiar i oddziaływania jądrowe: przy dostatecznie bliskim podejściu punktowy potencjał elektrostatyczny może przestać wystarczać. Mogą ujawnić się rozkład ładunku, siły jądrowe i efekty kwantowe. Prosty warunek κ/E≈R jest oszacowaniem skali, nie uniwersalną ostrą granicą. Przykładowo dla κ=227,52 MeV·fm i przyjętego modelowego R=8 fm daje E≈28,44 MeV w ruchu czołowym przy nieruchomym celu. Nie jest to samodzielny pomiar rzeczywistego R.

Folia i detektor: rozpraszanie wielokrotne składa wiele odchyleń, straty energii zmieniają E wewnątrz tarczy, a skończona akceptacja uśrednia rozkład. Cienka folia nie oznacza pojedynczej warstwy atomów ani braku wszystkich małych odchyleń. Liniowa zależność sygnału od jej grubości jest przydatną kontrolą w badanym zakresie, lecz nie dowodem spełnienia wszystkich założeń.

Jak dobrać porównanie tarcz?

Przy tych samych E i kątach przekrój pojedynczego jądra skaluje się jak z²Z². Liczba jąder na powierzchnię zależy jednak od tarczy. Dla normalnego padania na jednorodny materiał nₛ=ρtNA/Mmol, gdzie ρ jest gęstością, t grubością, a Mmol masą molową. Przy jednakowej masie folii na jednostkę powierzchni porównujemy Z²/Mmol, nie samo Z².

Sprawdź się: co oznacza 20% nadmiaru zliczeń? Najpierw sprawdzamy tło, monitor wiązki, energię w miejscu rozpraszania, liczbę jąder i akceptację. Dopiero utrzymująca się, określona zależność od kąta lub energii daje podstawę do zmiany modelu oddziaływania. Samo „więcej impulsów” nie wskazuje jednoznacznie nowego mechanizmu.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.