v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Dynamika układów o zmiennej masie · 3 min czytania

Akrecja: zbieranie masy, hamowanie i bilans energii

Zbieranie materii jest drugim obliczem zmiennej masy. Wózek chwytający nieruchome poziomo drobiny zwalnia, ponieważ dzieli swój pęd z coraz większą masą. Jeśli drobiny już się poruszają, znaczenie ma również pęd, który wnoszą.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Zbieranie materii jest drugim obliczem zmiennej masy. Wózek chwytający nieruchome poziomo drobiny zwalnia, ponieważ dzieli swój pęd z coraz większą masą. Jeśli drobiny już się poruszają, znaczenie ma również pęd, który wnoszą.

Potrzebne wiadomości: Bilans pędu układu otwartego, energia kinetyczna i zderzenie doskonale nieelastyczne.

Dopływ nie musi działać jak odpływ ze zmienionym znakiem

W jednym wymiarze dla dopływu q=dm/dt>0 i prędkości dopływającej materii w obowiązuje m\,dv/dt=F_{\mathrm{zew}}+(w-v)q. W tym rozdziale materia zostaje trwale przechwycona, bez odbicia. Pomijamy poziome tarcie. Prędkość w mierzymy tuż przed przechwyceniem względem tego samego inercjalnego obserwatora co v.

Jeżeli w=0 i nie ma poziomej siły zewnętrznej, m\,dv/dt=-vq. Ponieważ dm/dt=q, dostajemy d(mv)/dt=0. Pęd pozostającego układu jest stały właśnie dlatego, że dopływ nie wnosi poziomego pędu. To szczególny przypadek, a nie ogólna reguła dla zmiennej masy.

Wózek zbierający piasek

Piasek może spadać pionowo z lejka, ale przed schwytaniem nie ma poziomej prędkości. W poziomym bilansie w=0; pionowa dynamika i podparcie toru są osobnym zagadnieniem. Jeżeli masa początkowa wynosi m_0, prędkość v_0, a strumień do wózka ma stałą wartość q, to

m(t)=m_0+qt,\qquad v(t)=\frac{m_0v_0}{m_0+qt}.

Załóżmy m_0=10\ \mathrm{kg}, v_0=6\ \mathrm{m/s} i q=2\ \mathrm{kg/s}. Po 5 s masa wzrasta do 20 kg, a prędkość maleje do 3 m/s. Pęd nadal wynosi 60 kg·m/s. Początkowe przyspieszenie jest równe −1,2 m/s², a końcowe −0,3 m/s²; hamowanie słabnie. Model stałego przyspieszenia nie jest tutaj odpowiedni.

Wózek zbiera 10 kg materii bez początkowej prędkości poziomej. Masa rośnie z 10 do 20 kg, prędkość maleje z 6 do 3 m/s, poziomy pęd zostaje równy 60 kg m/s, a energia kinetyczna poziomego ruchu maleje ze 180 do 90 J.
Przechwycenie materii zachowuje całkowity poziomy pęd, lecz nie zachowuje energii kinetycznej poziomego ruchu. Brak tarcia o tor nie oznacza braku nieodwracalnych procesów wewnątrz wózka.

Gdzie podziała się energia?

Przechwytywanie jest serią zderzeń nieelastycznych. Dla nieruchomego poziomo dopływu K=P^2/(2m), więc przy stałym P energia kinetyczna poziomego ruchu maleje. W przykładzie początkowe K wynosi 180 J, końcowe 90 J. Różnica przechodzi do energii wewnętrznej, drgań i innych stopni swobody. Nie została wyprowadzona przez pracę poziomej siły tarcia o tor.

Można to sprawdzić na skończonej porcji. Ciało m z prędkością v pochłania porcję \delta m o prędkości w. Z zachowania pędu v_f=(mv+\delta m\,w)/(m+\delta m). Różnica początkowej i końcowej energii kinetycznej obu części wynosi

K_i-K_f=\frac12\frac{m\,\delta m}{m+\delta m}(v-w)^2\ge0.

To wynik dla idealnie nieelastycznego przechwycenia w rozpatrywanym kierunku. Gdy w=v, nie ma względnego ruchu i ten ubytek znika. W granicy małych porcji tempo ubytku energii kinetycznej całego procesu przechwytywania wynosi \tfrac12q(v-w)^2. Przy pionowo spadającym piasku nie wyliczamy w ten sposób wszystkich efektów pionowego uderzenia; potrzebne byłyby również pionowe prędkości.

Ruchomy dopływ i utrzymywanie prędkości

Dla stałego w, przy braku sił zewnętrznych, bilans daje d(mv)/dt=w\,dm/dt. Stąd m(v-w)=m_0(v_0-w). Prędkość ciała zbliża się do w: szybszy dopływ może je przyspieszać, wolniejszy hamować. Samo „masa rośnie” nie określa znaku przyspieszenia.

Jeżeli chcemy utrzymać stałą prędkość v przy dopływie w=0, potrzebna jest siła F_{\mathrm{zew}}=vq. Moc tej siły wynosi F_{\mathrm{zew}}v=qv^2. Energia kinetyczna rosnącej masy przy stałym v rośnie tylko z tempem \tfrac12qv^2. Druga połowa mocy zostaje rozproszona przy przechwyceniu nieruchomej poziomo materii. Oba wkłady są konieczne, by zamknąć bilans.

Dlaczego wysypywanie jest inne?

Piasek wypuszczony pionowo z jadącego wózka zachowuje w chwili odłączenia jego poziomą prędkość: w=v. Wtedy składnik przepływowy przyspieszenia jest zerowy, choć dm/dt<0. Zbieranie piasku nieruchomego poziomo ma natomiast w=0, czyli w-v=-v. Zmienia się więc nie tylko znak przepływu, lecz także prędkość względna przenoszonej materii.

Sprawdź się: czy wózek może przyspieszać, zbierając masę? Odpowiedź: tak. Dla dodatniego q i w większego niż v wkład (w-v)q jest dodatni. Źródłem przyrostu pędu jest wówczas pęd dopływającej materii.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.