v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Mechanika Lagrange’a: współrzędne, więzy i prawa zachowania · 3 min czytania

Wahadło metodą Lagrange’a: równanie nieliniowe, energia i małe kąty

Jeden kąt wystarcza do opisania wahadła, ale jego prędkość nie jest prędkością liniową ciężarka. Wyprowadzimy pełne równanie ruchu, a dopiero potem sprawdzimy, co zmienia przybliżenie małych wychyleń.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Jeden kąt wystarcza do opisania wahadła, ale jego prędkość nie jest prędkością liniową ciężarka. Wyprowadzimy pełne równanie ruchu, a dopiero potem sprawdzimy, co zmienia przybliżenie małych wychyleń.

Potrzebne wiadomości: Równanie Eulera–Lagrange’a, pochodne funkcji trygonometrycznych, energia mechaniczna, rozwiązanie równania oscylatora harmonicznego.

Model i wybór kąta

Punktowy ciężarek o masie m jest przymocowany do nieważkiego sztywnego pręta długości l. Punkt zawieszenia pozostaje nieruchomy; ruch odbywa się w jednej pionowej płaszczyźnie w jednorodnym polu grawitacyjnym g. Pomijamy opór powietrza i tarcie w przegubie. Pręt pozwala zachować więzy także przy dużych obrotach; w wahadle na nici trzeba dodatkowo sprawdzić, czy naprężenie pozostaje nieujemne.

Kąt θ mierzymy od pionu skierowanego w dół, dodatnio ku prawej stronie rysunku. Oś x biegnie w prawo, y do góry, a początek znajduje się w punkcie zawieszenia:

x=l\sin\theta,\qquad y=-l\cos\theta.

Pręt wahadła tworzy kąt theta z pionem w dół. Zaznaczono x = l sin theta, y = minus l cos theta oraz wzrost wysokości h = l(1 minus cos theta) względem najniższego punktu.
Geometria dla dodatniego wychylenia. Zaznaczona wysokość służy do obliczenia energii potencjalnej; θ trzeba podawać w radianach podczas różniczkowania. Powiększ rysunek.

Prędkość i energia bez przybliżenia

Różniczkujemy oba położenia: ẋ = l cos θ · θ̇ oraz ẏ = l sin θ · θ̇. Po podniesieniu do kwadratu i dodaniu korzystamy z sin²θ + cos²θ = 1:

v^2=\dot x^2+\dot y^2=l^2\dot\theta^2,\qquad E_k=\tfrac12ml^2\dot\theta^2.

Najniższy punkt ma y = −l, więc ciężarek znajduje się o h = l(1 − cos θ) wyżej. Wybieramy tam zerową energię potencjalną:

E_p=mgl(1-\cos\theta),\qquad L=\tfrac12ml^2\dot\theta^2-mgl(1-\cos\theta).

Wyraz ml² pełni rolę momentu bezwładności względem zawieszenia. Zapis mθ̇²/2 miałby błędne jednostki. Obie energie są dotąd dokładne w przyjętym modelu, także dla dużego kąta.

Trzy pochodne prowadzą do równania ruchu

\frac{\partial L}{\partial\dot\theta}=ml^2\dot\theta,\qquad \frac{d}{dt}\frac{\partial L}{\partial\dot\theta}=ml^2\ddot\theta,\qquad \frac{\partial L}{\partial\theta}=-mgl\sin\theta.

Podstawienie do równania Lagrange’a daje ml²θ̈ + mgl sin θ = 0. Dzielimy przez ml²:

\boxed{\ddot\theta+\frac gl\sin\theta=0.}

Dla dodatniego θ mniejszego niż π przyspieszenie kątowe jest ujemne: ciężarek wraca w stronę dolnego pionu. Masa skraca się. Nie oznacza to braku siły ciężkości; większej masie odpowiada proporcjonalnie większa bezwładność. Reakcja pręta nie pojawia się w tym równaniu, ponieważ jest prostopadła do dozwolonego przemieszczenia ciężarka.

Energia pozwala znaleźć prędkość w wybranym położeniu

Pomnóżmy równanie przez ml²θ̇. Pierwszy składnik jest pochodną energii kinetycznej, drugi pochodną energii potencjalnej. Dostajemy dE/dt = 0, gdzie:

E=\tfrac12ml^2\dot\theta^2+mgl(1-\cos\theta).

Po puszczeniu z bezruchu pod kątem θₘ energia wynosi mgl(1 − cos θₘ). W najniższym punkcie cała ta energia jest kinetyczna, stąd v = √(2gl(1 − cos θₘ)). To rozwiązanie nie wymaga przybliżenia sin θ ≈ θ. Kierunek prędkości trzeba ustalić osobno: dodatni pierwiastek daje jej wartość, nie znak θ̇.

Dopiero teraz wprowadzamy małe wychylenia

Dla |θ| znacznie mniejszego od jednego radiana przyjmujemy sin θ ≈ θ. Równanie staje się liniowe: θ̈ + (g/l)θ = 0. Jego rozwiązanie i częstość kołowa to:

\theta(t)=A\cos(\omega_0t)+B\sin(\omega_0t),\qquad \omega_0=\sqrt{g/l},\qquad T_0=2\pi\sqrt{l/g}.

Współczynniki A i B wynikają z położenia oraz prędkości początkowej. Mała wartość samego θ(0) nie wystarcza: duże pchnięcie może dać dużą amplitudę. W liniowym modelu amplituda wynosi √(A² + B²). Trzeba sprawdzić właśnie ją.

Błąd zastąpienia sin θ przez θ rośnie z kątem. Przy 30° stosunek θ/sin θ wynosi około 1,0472; liniowe przyspieszenie początkowe jest o 4,72% większe co do wartości od dokładnego. Jest to błąd przyspieszenia w danej chwili, a nie automatycznie błąd okresu.

Dlaczego duże wychylenie daje dłuższy okres?

Z zachowania energii dla puszczenia z θₘ mamy θ̇² = (2g/l)(cos θ − cos θₘ). Czas od dolnego punktu do skrajnego położenia jest ćwiartką okresu. Podstawienie sin(θ/2) = sin(θₘ/2) sin φ usuwa osobliwość całki na końcu i daje, dla 0 ≤ θₘ < π:

T=4\sqrt{\frac lg}\int_0^{\pi/2}\frac{d\varphi}{\sqrt{1-\sin^2(\theta_m/2)\sin^2\varphi}}.

Dla małej amplitudy mianownik jest bliski jedności i odzyskujemy T₀. Przy większej amplitudzie całka rośnie. Gdy θₘ dąży do π, okres nieograniczenie rośnie; nie można przedłużać wzoru harmonicznego aż do górnego pionu. Obroty ponad górą nie są opisane tym wzorem na okres wahań.

Wykres stosunku dokładnego okresu do okresu małych wychyleń w funkcji amplitudy od 0 do 120 stopni. Dla 60 stopni stosunek wynosi około 1,0732.
Wartości obliczono z całki podanej w tekście. Nachylenie krzywej pokazuje rosnący wpływ amplitudy; oś pionowa nie zaczyna się od zera. Powiększ rysunek.
Czy brak naprężenia w równaniu oznacza, że go nie ma?

Nie. Równanie kątowe opisuje ruch w dozwolonym kierunku. Siłę wzdłuż pręta można potem odzyskać z drugiej zasady dynamiki w kierunku promieniowym. W dolnym punkcie naprężenie nici wynosi N = mg + mv²/l, a nie samo mg.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.