Wahadło metodą Lagrange’a: równanie nieliniowe, energia i małe kąty
Jeden kąt wystarcza do opisania wahadła, ale jego prędkość nie jest prędkością liniową ciężarka. Wyprowadzimy pełne równanie ruchu, a dopiero potem sprawdzimy, co zmienia przybliżenie małych wychyleń.
W tym materiale
Jeden kąt wystarcza do opisania wahadła, ale jego prędkość nie jest prędkością liniową ciężarka. Wyprowadzimy pełne równanie ruchu, a dopiero potem sprawdzimy, co zmienia przybliżenie małych wychyleń.
Potrzebne wiadomości: Równanie Eulera–Lagrange’a, pochodne funkcji trygonometrycznych, energia mechaniczna, rozwiązanie równania oscylatora harmonicznego.
Model i wybór kąta
Punktowy ciężarek o masie m jest przymocowany do nieważkiego sztywnego pręta długości l. Punkt zawieszenia pozostaje nieruchomy; ruch odbywa się w jednej pionowej płaszczyźnie w jednorodnym polu grawitacyjnym g. Pomijamy opór powietrza i tarcie w przegubie. Pręt pozwala zachować więzy także przy dużych obrotach; w wahadle na nici trzeba dodatkowo sprawdzić, czy naprężenie pozostaje nieujemne.
Kąt θ mierzymy od pionu skierowanego w dół, dodatnio ku prawej stronie rysunku. Oś x biegnie w prawo, y do góry, a początek znajduje się w punkcie zawieszenia:
x=l\sin\theta,\qquad y=-l\cos\theta.
Prędkość i energia bez przybliżenia
Różniczkujemy oba położenia: ẋ = l cos θ · θ̇ oraz ẏ = l sin θ · θ̇. Po podniesieniu do kwadratu i dodaniu korzystamy z sin²θ + cos²θ = 1:
v^2=\dot x^2+\dot y^2=l^2\dot\theta^2,\qquad E_k=\tfrac12ml^2\dot\theta^2.
Najniższy punkt ma y = −l, więc ciężarek znajduje się o h = l(1 − cos θ) wyżej. Wybieramy tam zerową energię potencjalną:
E_p=mgl(1-\cos\theta),\qquad L=\tfrac12ml^2\dot\theta^2-mgl(1-\cos\theta).
Wyraz ml² pełni rolę momentu bezwładności względem zawieszenia. Zapis mθ̇²/2 miałby błędne jednostki. Obie energie są dotąd dokładne w przyjętym modelu, także dla dużego kąta.
Trzy pochodne prowadzą do równania ruchu
\frac{\partial L}{\partial\dot\theta}=ml^2\dot\theta,\qquad \frac{d}{dt}\frac{\partial L}{\partial\dot\theta}=ml^2\ddot\theta,\qquad \frac{\partial L}{\partial\theta}=-mgl\sin\theta.
Podstawienie do równania Lagrange’a daje ml²θ̈ + mgl sin θ = 0. Dzielimy przez ml²:
\boxed{\ddot\theta+\frac gl\sin\theta=0.}
Dla dodatniego θ mniejszego niż π przyspieszenie kątowe jest ujemne: ciężarek wraca w stronę dolnego pionu. Masa skraca się. Nie oznacza to braku siły ciężkości; większej masie odpowiada proporcjonalnie większa bezwładność. Reakcja pręta nie pojawia się w tym równaniu, ponieważ jest prostopadła do dozwolonego przemieszczenia ciężarka.
Energia pozwala znaleźć prędkość w wybranym położeniu
Pomnóżmy równanie przez ml²θ̇. Pierwszy składnik jest pochodną energii kinetycznej, drugi pochodną energii potencjalnej. Dostajemy dE/dt = 0, gdzie:
E=\tfrac12ml^2\dot\theta^2+mgl(1-\cos\theta).
Po puszczeniu z bezruchu pod kątem θₘ energia wynosi mgl(1 − cos θₘ). W najniższym punkcie cała ta energia jest kinetyczna, stąd v = √(2gl(1 − cos θₘ)). To rozwiązanie nie wymaga przybliżenia sin θ ≈ θ. Kierunek prędkości trzeba ustalić osobno: dodatni pierwiastek daje jej wartość, nie znak θ̇.
Dopiero teraz wprowadzamy małe wychylenia
Dla |θ| znacznie mniejszego od jednego radiana przyjmujemy sin θ ≈ θ. Równanie staje się liniowe: θ̈ + (g/l)θ = 0. Jego rozwiązanie i częstość kołowa to:
\theta(t)=A\cos(\omega_0t)+B\sin(\omega_0t),\qquad \omega_0=\sqrt{g/l},\qquad T_0=2\pi\sqrt{l/g}.
Współczynniki A i B wynikają z położenia oraz prędkości początkowej. Mała wartość samego θ(0) nie wystarcza: duże pchnięcie może dać dużą amplitudę. W liniowym modelu amplituda wynosi √(A² + B²). Trzeba sprawdzić właśnie ją.
Błąd zastąpienia sin θ przez θ rośnie z kątem. Przy 30° stosunek θ/sin θ wynosi około 1,0472; liniowe przyspieszenie początkowe jest o 4,72% większe co do wartości od dokładnego. Jest to błąd przyspieszenia w danej chwili, a nie automatycznie błąd okresu.
Dlaczego duże wychylenie daje dłuższy okres?
Z zachowania energii dla puszczenia z θₘ mamy θ̇² = (2g/l)(cos θ − cos θₘ). Czas od dolnego punktu do skrajnego położenia jest ćwiartką okresu. Podstawienie sin(θ/2) = sin(θₘ/2) sin φ usuwa osobliwość całki na końcu i daje, dla 0 ≤ θₘ < π:
T=4\sqrt{\frac lg}\int_0^{\pi/2}\frac{d\varphi}{\sqrt{1-\sin^2(\theta_m/2)\sin^2\varphi}}.
Dla małej amplitudy mianownik jest bliski jedności i odzyskujemy T₀. Przy większej amplitudzie całka rośnie. Gdy θₘ dąży do π, okres nieograniczenie rośnie; nie można przedłużać wzoru harmonicznego aż do górnego pionu. Obroty ponad górą nie są opisane tym wzorem na okres wahań.
Czy brak naprężenia w równaniu oznacza, że go nie ma?
Nie. Równanie kątowe opisuje ruch w dozwolonym kierunku. Siłę wzdłuż pręta można potem odzyskać z drugiej zasady dynamiki w kierunku promieniowym. W dolnym punkcie naprężenie nici wynosi N = mg + mv²/l, a nie samo mg.
Zadania do tego tematu
- Przyspieszenie i naprężenie wahadła puszczonego z 30 stopni
- Czy małe początkowe wychylenie gwarantuje małe drgania?
- Okres wahadła przy 60 stopniach: obliczenie i definicja błędu
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto