Zadanie 2 - kulki na niciach - oddziaływanie elektrostatyczne i grawitacyjne
Dwie jednakowe, przewodzące kulki o masach m wiszą na nieprzewodzących nitkach o długości l dotykając się wzajemnie Po wprowadzeniu na nie ładunku q kulki rozsunęły się na odległość d. Obliczyć wartość wprowadzonego ładunku.
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
W tym zadaniu
1. Co wiemy o ładunkach obu kulek?
Łączny wprowadzony ładunek oznaczamy przez q. Jednakowe przewodzące kulki początkowo się stykają, a cały układ jest symetryczny, więc każda otrzymuje połowę ładunku. Po rozdzieleniu kulki nie wymieniają już ładunku przez izolujące nici.
q_1=q_2=\frac q2,\qquad F_e=k\frac{|q_1q_2|}{d^2}=\frac{kq^2}{4d^2},\qquad k=\frac1{4\pi\varepsilon_0}.
Ładunki mają ten sam znak, więc kulki odpychają się. Powyższy wzór stosujemy w modelu małych kulek: ich promienie są znacznie mniejsze od odległości d między środkami. Dla dużych, blisko położonych przewodników rozkład ładunku na powierzchni nie byłby jednorodny i proste zastąpienie ich ładunkami punktowymi nie byłoby dokładne.
Przyjmujemy wspólny punkt zawieszenia obu jednakowych nici, ich zaniedbywalną masę i długość l mierzoną do środka kulki. Pomijamy wzajemne przyciąganie grawitacyjne małych kulek, lecz uwzględniamy ich ciężar w ziemskim polu o przyspieszeniu g.
2. Równowaga jednej kulki
Nie wystarczy zestawić samego ciężaru i siły elektrycznej: są prostopadłe, więc nie mogą się wzajemnie równoważyć. Działa jeszcze napięcie nici. Oznaczmy jego wartość przez T, a odchylenie nici od pionu przez α. Rozpatrujemy jedną kulkę, ponieważ druga ma taki sam bilans, odbity symetrycznie.
\begin{aligned}T\sin\alpha&=F_e,\\T\cos\alpha&=mg.\end{aligned}
Dzielimy pierwsze równanie przez drugie. Eliminuje to nieznane T i pozostawia związek między siłami a kątem:
\tan\alpha=\frac{F_e}{mg}.
To równowaga składowych trzech sił działających na tę samą kulkę. Siły wzajemnego odpychania obu kulek są parą z III zasady Newtona, ale działają na różne kulki i nie znoszą się w bilansie jednej z nich.
3. Geometria pozwala wyeliminować kąt
Opuśćmy pion ze wspólnego punktu zawieszenia. Niech h oznacza jego długość do poziomu środków kulek. Każda kulka jest odsunięta od pionu o d/2. Powstaje trójkąt prostokątny:
h^2+\left(\frac d2\right)^2=l^2,\qquad h=\sqrt{l^2-\frac{d^2}{4}},\qquad \tan\alpha=\frac{d}{2h}.
Musimy mieć 0 < d < 2l. Dla ustalonego d zwiększenie h zmniejsza tangens kąta, a więc również stosunek siły elektrycznej do ciężaru. Kierunek tej zależności można odczytać bez żadnego rachunku: dłuższy i węższy trójkąt daje mniejsze odchylenie.
4. Wyznaczenie całkowitego ładunku
Łączymy równowagę, geometrię i prawo Coulomba. Najpierw wyznaczamy q², żeby nie gubić współczynnika wynikającego z podziału ładunku na dwie kulki:
\frac{kq^2}{4d^2mg}=\frac{d}{2h},\qquad kq^2=\frac{2mgd^3}{h},\qquad q^2=\frac{2mgd^3}{k\sqrt{l^2-d^2/4}}.
|q|=\sqrt{\frac{2mgd^3}{k\sqrt{l^2-d^2/4}}}.
Odpowiedź: otrzymany pierwiastek jest wartością całego wprowadzonego ładunku. Wartość ładunku na każdej kulce jest dwukrotnie mniejsza. Z samego rozsunięcia nie ustalimy, czy wprowadzony ładunek był dodatni, czy ujemny.
5. Sprawdźmy jednostki i graniczny przypadek
W liczniku pod pierwiastkiem mamy mgd³, o jednostce N·m³. W mianowniku występuje kh, o jednostce (N·m²/C²)·m. Iloraz ma jednostkę C², a jego pierwiastek — C. Dla małego odchylenia d ≪ l możemy przyjąć h ≈ l:
|q|\approx\sqrt{\frac{2mg}{kl}}\,d^{3/2}.
Odstęp kulek nie jest więc proporcjonalny do ładunku. Przykładowo podwojenie d w zakresie małych odchyleń wymaga około 2√2 razy większego ładunku. Przy tym samym d cięższe kulki potrzebują większego ładunku, bo większy ciężar musi być równoważony większym napięciem nici i jego poziomą składową.
Co byłoby błędem przy podstawianiu do prawa Coulomba?
Wstawienie q na każdą kulkę dałoby kq²/d², cztery razy większą siłę od właściwej. Wartości ładunków obu kulek to q/2, ponieważ q oznacza łączny ładunek wprowadzony do układu.
Najpierw spróbuj samodzielnie. Zapisz dane, wybierz prawa fizyczne i sprawdź jednostki. Przejdź do zadań ze sprawdzaniem odpowiedzi »
← Wróć do działu: Zadania Do góry ↑
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto