v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Dynamika · 3 min czytania

Zadanie 1 - Układy nieinercjalne - Siły bezwładności - Siła Coriolisa

Opublikowano: 19.03.2011 · Ostatnio zmieniany: 02.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 2

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(6 głosów) . Średnia ocena: 4.33 z 5.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Dwaj myśliwi polowali na wilki (trzeci dostał wilka i został w domu). Jeden strzelał do chyżego wilka znajdującego się na zachód od niego a drugi strzelał do żwawego wilkaznajdującego się na południu. Obaj spudłowali tłumacząc się działaniem siły Coriolisa. Przyjmując że prędkość początkowa kuli vo=300 m/s, czas lotu kuli to t=1s sprawdź czy mogli się tak tłumaczyć. Za miejsce polowania przyjmij:
a)    Nieprzebyte Bory Zabrzańskie (koło MI)
b)    Brzegi Wodospadu Wiktorii (przy założeniu, że wilki były importowane)
c)    Rosyjska placówka polarna Wostok 4 (myśliwi nic zorientowali się, że wilkami są niedźwiedzie polarne)

Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie

1. Ustalmy osie i zakres przybliżenia

Przyjmujemy lokalny układ związany z Ziemią: x na wschód, y na północ, z pionowo w górę. Szerokość geograficzna φ jest dodatnia na półkuli północnej, ujemna na południowej. Do oszacowania użyjemy \Omega=7{,}29\cdot10^{-5}\,\mathrm{s^{-1}},\quad v=300\,\mathrm{m/s},\quad t=1\,\mathrm s. Pomijamy opór powietrza, a najpierw liczymy wkład od początkowej poziomej prędkości. W ciągu sekundy zmiana kierunku wywołana obrotem Ziemi jest bardzo mała. Porównujemy z torem w takim samym polu ciężkości, ale bez członu Coriolisa.

Wektor obrotu Ziemi leży w lokalnej płaszczyźnie północ–pion:

\vec\Omega=(0,\Omega\cos\varphi,\Omega\sin\varphi),\qquad \vec a_C=-2\vec\Omega\times\vec v.

Wartość przyspieszenia wynosi 2Ωv sin θ, gdzie θ jest kątem między wektorami Ω i v. Nie wolno utożsamiać θ z szerokością geograficzną dla każdego kierunku lotu. Kierunek zachodni jest prostopadły do Ω, a nie równoległy.

Lokalne osie wschód, północ i pion oraz składowe obrotu Ziemi; lot na zachód jest prostopadły do wektora obrotu.
Rzut Ω leży w płaszczyźnie północ–pion. Kierunek wschód–zachód jest do tej płaszczyzny prostopadły; szerokość φ nie jest kątem między Ω a zachodnią prędkością.

2. Lot na zachód: składowa pozioma i pionowa

Dla \vec v_W=(-v,0,0) wykonujemy iloczyn wektorowy:

\vec a_{C,W}=(0,2\Omega v\sin\varphi,-2\Omega v\cos\varphi).

W pierwszym przybliżeniu przyspieszenie jest stałe, więc dodatkowe przemieszczenie wynosi połowę aCt²:

\delta y_W=\Omega vt^2\sin\varphi,\qquad \delta z_W=-\Omega vt^2\cos\varphi.

Na półkuli północnej jest to odchylenie ku północy, na południowej ku południu. Składowa pionowa jest skierowana w dół. Wartość całego przemieszczenia od poziomej prędkości to Ωvt² ≈ 0,0219 m, czyli 2,19 cm; nie znika na równiku, choć znika tam jej składowa północ–południe.

3. Lot na południe: zmiana półkuli zmienia zwrot

Teraz \vec v_S=(0,-v,0). Dostajemy:

\vec a_{C,S}=(-2\Omega v\sin\varphi,0,0),\qquad \delta x_S=-\Omega vt^2\sin\varphi.

Na półkuli północnej odchylenie jest ku zachodowi, na południowej ku wschodowi. Znak wynika z osi i iloczynu wektorowego, a nie z samego dodatniego sinusa kąta ostrego.

4. Trzy miejsca, ten sam rachunek wektorowy

Dodatkowe przemieszczenia od poziomej prędkości po 1 s; znaki odnoszą się do przyjętych osi
Miejsce i szerokość φZachód: δy (cm)Zachód: δz (cm)Południe: δx (cm)
a) Zabrze, 50°18′ N+1,68−1,40−1,68
b) Wodospad Wiktorii, 17°55′28″ S−0,67−2,08+0,67
c) Wostok, 78°28′ S−2,14−0,44+2,14

Przykładowo dla Zabrza \delta y_W=(7{,}29\cdot10^{-5}\,\mathrm{s^{-1}})(300\,\mathrm{m/s})(1\,\mathrm s)^2\sin50{,}3^\circ\approx0{,}0168\,\mathrm m. Jednostki s⁻¹·m/s·s² dają metry. Długość geograficzna nie pojawia się w tym lokalnym przybliżeniu dla kulistej Ziemi. Wartości około 1,7 cm, 0,7 cm i 2,1 cm są sensownymi oszacowaniami poziomego odchylenia, ale dotyczą obu rozpatrywanych kierunków lotu, z różnymi zwrotami. Nie oznaczają zerowego efektu przy strzale na zachód.

5. Czy uwzględnienie opadania zmienia ten wniosek?

Bez oporu powietrza pionowa prędkość bazowego toru zmienia się jak −gt. Jej własny wkład Coriolisa jest skierowany na wschód. Po dwukrotnym całkowaniu dostajemy dodatkowo:

\delta x_g=\frac13\Omega g\cos\varphi\,t^3.

Dla g = 9,81 m/s² i 1 s jest to najwyżej 0,24 mm, znacznie mniej niż główne odchylenia centymetrowe. Do pełnego przybliżenia pierwszego rzędu należy dodać ten składnik do δx dla obu lotów. W tabeli celowo wydzielono wkład od poziomej prędkości. Zmiana prędkości przez samo odchylenie Coriolisa wnosi tu jeszcze wyższy rząd w małym parametrze Ωt.

Odpowiedź: efekt jest mały, lecz nie zerowy

W obu kierunkach trzeba liczyć się z odchyleniem rzędu centymetrów w podanym modelu. Nie można z samej tej liczby rozstrzygnąć, czy spowodowało chybienie: nie podano rozmiaru celu, miejsca celowania ani rozrzutu. Możemy obliczyć kierunek i skalę efektu; kategoryczny wniosek o trafieniu wymagałby dodatkowych danych. Przy dłuższym czasie główny składnik rośnie jak t², więc nie wolno przenosić centymetrowego wyniku na dowolny lot.

Źródło równania w układzie obracającym się: J. F. Price, MIT OpenCourseWare — Coriolis tutorial.

Najpierw spróbuj samodzielnie. Zapisz dane, wybierz prawa fizyczne i sprawdź jednostki. Przejdź do zadań ze sprawdzaniem odpowiedzi »

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (2)

Oceny pozytywne: 0. Oceny negatywne: 0. Wynik: 0.
#2 dr inż. Paweł Troka
Cytat — xts:
Coś nie działa Państwa formatowanie TeX-a - łatwiej będzie jeden obrazek...
Ilustracja: [ilustracja z Tinypic (28cd444.png) jest niedostępna] Witam, format TeX-a działa zarówno w komentarzach jak i w artykułach tylko inny jest jego sposób wywoływania, w komentarzach należy go wywołać w znacznikach ["tex"][/"tex"] oczywiście bez znaków "" - przykład a^2+b^2=c^2 1. Literówki oczywiście poprawimy, dziękujemy za zgłoszenie. 2. Błędy w rozwiązaniu są w trakcie poprawek, niedługo rozwiązanie będzie w pełni poprawne. Dziękujemy za zgłoszenie błędów i zapraszamy do odwiedzin w przyszłości.
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi
Oceny pozytywne: 0. Oceny negatywne: 0. Wynik: 0.
#1 xts
Coś nie działa Państwa formatowanie TeX-a - łatwiej będzie jeden obrazek... Ilustracja: [ilustracja z Tinypic (28cd444.png) jest niedostępna]
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Zadania Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.