Zadanie 1 - Układy nieinercjalne - Siły bezwładności - Siła Coriolisa
Dwaj myśliwi polowali na wilki (trzeci dostał wilka i został w domu). Jeden strzelał do chyżego wilka znajdującego się na zachód od niego a drugi strzelał do żwawego wilkaznajdującego się na południu. Obaj spudłowali tłumacząc się działaniem siły Coriolisa. Przyjmując że prędkość początkowa kuli vo=300 m/s, czas lotu kuli to t=1s sprawdź czy mogli się tak tłumaczyć. Za miejsce polowania przyjmij:
a) Nieprzebyte Bory Zabrzańskie (koło MI)
b) Brzegi Wodospadu Wiktorii (przy założeniu, że wilki były importowane)
c) Rosyjska placówka polarna Wostok 4 (myśliwi nic zorientowali się, że wilkami są niedźwiedzie polarne)
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
W tym zadaniu
1. Ustalmy osie i zakres przybliżenia
Przyjmujemy lokalny układ związany z Ziemią: x na wschód, y na północ, z pionowo w górę. Szerokość geograficzna φ jest dodatnia na półkuli północnej, ujemna na południowej. Do oszacowania użyjemy \Omega=7{,}29\cdot10^{-5}\,\mathrm{s^{-1}},\quad v=300\,\mathrm{m/s},\quad t=1\,\mathrm s. Pomijamy opór powietrza, a najpierw liczymy wkład od początkowej poziomej prędkości. W ciągu sekundy zmiana kierunku wywołana obrotem Ziemi jest bardzo mała. Porównujemy z torem w takim samym polu ciężkości, ale bez członu Coriolisa.
Wektor obrotu Ziemi leży w lokalnej płaszczyźnie północ–pion:
\vec\Omega=(0,\Omega\cos\varphi,\Omega\sin\varphi),\qquad \vec a_C=-2\vec\Omega\times\vec v.
Wartość przyspieszenia wynosi 2Ωv sin θ, gdzie θ jest kątem między wektorami Ω i v. Nie wolno utożsamiać θ z szerokością geograficzną dla każdego kierunku lotu. Kierunek zachodni jest prostopadły do Ω, a nie równoległy.
2. Lot na zachód: składowa pozioma i pionowa
Dla \vec v_W=(-v,0,0) wykonujemy iloczyn wektorowy:
\vec a_{C,W}=(0,2\Omega v\sin\varphi,-2\Omega v\cos\varphi).
W pierwszym przybliżeniu przyspieszenie jest stałe, więc dodatkowe przemieszczenie wynosi połowę aCt²:
\delta y_W=\Omega vt^2\sin\varphi,\qquad \delta z_W=-\Omega vt^2\cos\varphi.
Na półkuli północnej jest to odchylenie ku północy, na południowej ku południu. Składowa pionowa jest skierowana w dół. Wartość całego przemieszczenia od poziomej prędkości to Ωvt² ≈ 0,0219 m, czyli 2,19 cm; nie znika na równiku, choć znika tam jej składowa północ–południe.
3. Lot na południe: zmiana półkuli zmienia zwrot
Teraz \vec v_S=(0,-v,0). Dostajemy:
\vec a_{C,S}=(-2\Omega v\sin\varphi,0,0),\qquad \delta x_S=-\Omega vt^2\sin\varphi.
Na półkuli północnej odchylenie jest ku zachodowi, na południowej ku wschodowi. Znak wynika z osi i iloczynu wektorowego, a nie z samego dodatniego sinusa kąta ostrego.
4. Trzy miejsca, ten sam rachunek wektorowy
| Miejsce i szerokość φ | Zachód: δy (cm) | Zachód: δz (cm) | Południe: δx (cm) |
|---|---|---|---|
| a) Zabrze, 50°18′ N | +1,68 | −1,40 | −1,68 |
| b) Wodospad Wiktorii, 17°55′28″ S | −0,67 | −2,08 | +0,67 |
| c) Wostok, 78°28′ S | −2,14 | −0,44 | +2,14 |
Przykładowo dla Zabrza \delta y_W=(7{,}29\cdot10^{-5}\,\mathrm{s^{-1}})(300\,\mathrm{m/s})(1\,\mathrm s)^2\sin50{,}3^\circ\approx0{,}0168\,\mathrm m. Jednostki s⁻¹·m/s·s² dają metry. Długość geograficzna nie pojawia się w tym lokalnym przybliżeniu dla kulistej Ziemi. Wartości około 1,7 cm, 0,7 cm i 2,1 cm są sensownymi oszacowaniami poziomego odchylenia, ale dotyczą obu rozpatrywanych kierunków lotu, z różnymi zwrotami. Nie oznaczają zerowego efektu przy strzale na zachód.
5. Czy uwzględnienie opadania zmienia ten wniosek?
Bez oporu powietrza pionowa prędkość bazowego toru zmienia się jak −gt. Jej własny wkład Coriolisa jest skierowany na wschód. Po dwukrotnym całkowaniu dostajemy dodatkowo:
\delta x_g=\frac13\Omega g\cos\varphi\,t^3.
Dla g = 9,81 m/s² i 1 s jest to najwyżej 0,24 mm, znacznie mniej niż główne odchylenia centymetrowe. Do pełnego przybliżenia pierwszego rzędu należy dodać ten składnik do δx dla obu lotów. W tabeli celowo wydzielono wkład od poziomej prędkości. Zmiana prędkości przez samo odchylenie Coriolisa wnosi tu jeszcze wyższy rząd w małym parametrze Ωt.
Odpowiedź: efekt jest mały, lecz nie zerowy
W obu kierunkach trzeba liczyć się z odchyleniem rzędu centymetrów w podanym modelu. Nie można z samej tej liczby rozstrzygnąć, czy spowodowało chybienie: nie podano rozmiaru celu, miejsca celowania ani rozrzutu. Możemy obliczyć kierunek i skalę efektu; kategoryczny wniosek o trafieniu wymagałby dodatkowych danych. Przy dłuższym czasie główny składnik rośnie jak t², więc nie wolno przenosić centymetrowego wyniku na dowolny lot.
Źródło równania w układzie obracającym się: J. F. Price, MIT OpenCourseWare — Coriolis tutorial.
Najpierw spróbuj samodzielnie. Zapisz dane, wybierz prawa fizyczne i sprawdź jednostki. Przejdź do zadań ze sprawdzaniem odpowiedzi »
← Wróć do działu: Zadania Do góry ↑
Komentarze (2)
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto