v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Bryła Sztywna i Ruch Obrotowy · 3 min czytania

Zadanie 2 - Bryła sztywna i ruch obrotowy - dwie obracające się tarcze

Opublikowano: 26.04.2011 · Ostatnio zmieniany: 03.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 5

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(2 głosy) . Średnia ocena: 5.00 z 5.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Do poziomej osi, wykonującej 300 obrotów na sekundę, przymocowane są dwie cienkie tarcze w odległości 20 cm od siebie. Aby wyznaczyć prędkość kuli wystrzelono ją w ten sposób, że przebiła obie tarcze w tej samej odległości od osi obrotu.
Znaleźć średnią prędkość kuli pomiędzy tarczami, jeśli miejsca przebicia tych tarcz były przesunięte względem siebie o kąt 18°.

Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie

1. Co trzeba przyjąć, zanim odczytamy zegar z tarcz?

Oznaczmy odległość płaszczyzn tarcz przez ℓ = 20 cm = 0,20 m, częstotliwość obrotów przez f = 300 s⁻¹, a czas lotu między przebiciami przez Δt. Zakładamy, że obie tarcze są sztywno połączone z jedną osią i obracają się ze stałą częstotliwością. W szkolnym modelu kula leci po prostej równoległej do osi, więc jej droga między cienkimi tarczami wynosi ℓ, a azymut toru względem nieruchomego laboratorium się nie zmienia. Pomijamy ugięcie toru pod wpływem grawitacji i oporów w tym krótkim przelocie.

Samo stwierdzenie o jednakowej odległości otworów od osi nie dowodzi jeszcze równoległości toru: również tor ukośny mógłby przeciąć oba okręgi o tym samym promieniu. Dlatego równoległość jest jawnym założeniem rozwiązania, a nie nową daną dopisaną do zachowanego pytania.

Dwie obracające się tarcze, równoległy do osi tor kuli i dwa zdarzenia przebicia.
Pierwsze i drugie przebicie dzieli czas Δt. Tarczom przypisujemy wspólny znacznik kierunku; po zatrzymaniu porównujemy położenia otworów w układzie związanym z osią. Kąt między otworami jest fazą, a nie automatycznie całym kątem obrotu podczas lotu.

2. Zachowujemy użyteczny rachunek: droga podzielona przez czas

Prędkość średnia wzdłuż osi jest tu równa szybkości średniej, bo lot odbywa się w jednym kierunku. Zapiszmy oddzielnie ruch kuli i ruch tarcz:

\bar v=\frac\ell{\Delta t},\qquad \omega=2\pi f,\qquad \Theta=\omega\Delta t.

Θ oznacza całkowity kąt obrotu od pierwszego do drugiego przebicia, liczony dodatnio zgodnie ze zwrotem obrotu. Jeżeli wiemy, że w czasie lotu tarcze obróciły się właśnie o 18°, to:

\Theta=18^\circ\frac{\pi\,\mathrm{rad}}{180^\circ}=\frac\pi{10}\,\mathrm{rad},\qquad \Delta t=\frac{\Theta}{2\pi f}=\frac{0{,}05}{300\,\mathrm{s^{-1}}}=\frac1{6000}\,\mathrm s.

\bar v=\frac{0{,}20\,\mathrm m}{1/6000\,\mathrm s}=1200\,\mathrm{m/s}.

To czas około 0,167 ms. Można sprawdzić go bez radianów: 18° to 1/20 obrotu, a jeden obrót przy 300 obrotach na sekundę trwa T = 1/300 s ≈ 3,33 ms. Stąd Δt = T/20. Nie wolno natomiast podstawiać liczby 18 do wzoru Θ = ωΔt, gdy ω jest zapisane w radianach na sekundę.

3. Dlaczego pełne obroty są niewidoczne?

Po jednym pełnym obrocie znacznik wraca do tej samej orientacji. Same dwa otwory nie zapisują, ile takich powrotów nastąpiło podczas lotu. Jeśli znamy zwrot różnicy fazy i odpowiada ona 18° obrotu w przyjętym kierunku, zgodne z obrazem są wszystkie kąty:

\Theta_n=18^\circ+360^\circ n=2\pi(n+0{,}05),\qquad n=0,1,2,\ldots

\Delta t_n=\frac{n+0{,}05}{f},\qquad \bar v_n=\frac{f\ell}{n+0{,}05}=\frac{60}{n+0{,}05}\,\mathrm{m/s}.

Ten sam kierunkowy odczyt fazy 18°, różne liczby pełnych obrotów
nCałkowity kąt ΘCzas Δt (ms)Szybkość średnia (m/s)
018°0,16671200
1378°3,50057,14
2738°6,83329,27

Dłuższy czas daje mniejszą szybkość. Dla n dążącego do nieskończoności szybkość dąży do zera. Bardzo wolne rozwiązania są matematycznie dopuszczalne w samym modelu fazowym, lecz wtedy założenie pomijalnego opadania i prostoliniowego lotu wymaga ponownego sprawdzenia.

Różne drogi wskazówki dają tę samą końcową fazę; sam mały kąt nie odróżnia 18 od 342 stopni.
Zegar fazowy nie liczy pełnych obrotów. Ponadto nieopisany zwrotem mniejszy kąt 18° może odpowiadać obrotowi o 18° albo 342° przed dodaniem kolejnych pełnych obrotów.

4. Dodatkowa niejednoznaczność: kąt 18° bez zwrotu

W zachowanym pytaniu podano jedynie przesunięcie „o kąt 18°”. Jeżeli to mniejszy kąt między otworami, bez zaznaczenia, który otwór jest przesunięty w którą stronę względem obrotu, nie można odróżnić fazy 18° od 360° − 18° = 342°. Druga rodzina ma postać:

\Theta_n^{(-)}=342^\circ+360^\circ n=2\pi(n+0{,}95),\qquad \bar v_n^{(-)}=\frac{60}{n+0{,}95}\,\mathrm{m/s}.

Już dla n = 0 dostajemy około 63,16 m/s. Sam warunek „mniej niż jeden pełny obrót” nie wystarcza więc do wybrania 1200 m/s przy nieopisanym zwrotem kącie. Potrzebujemy orientacji otworów względem znanego zwrotu obrotu i wyboru pierwszej gałęzi albo niezależnego ograniczenia czasu.

Przykładowo pewna informacja Δt < T/2 usuwa oba rodzaje niejednoznaczności dla tego odczytu: wtedy 0 < Θ < 180°, więc zostaje Θ = 18°. W tym modelu odpowiada to niezależnie ustalonej dolnej granicy szybkości większej niż 2fℓ = 120 m/s. Taka granica nie wynika jednak z samej nazwy „kula”.

Odpowiedź i zakres jej ważności

Typowy wynik szkolny wynosi 1200 m/s przy założeniu prostego toru równoległego do osi oraz rzeczywistego kąta obrotu Θ = 18° podczas przelotu. Sama treść bez określenia zwrotu fazy i bez ograniczenia liczby obrotów nie wyznacza jednej szybkości. Wyprowadzenie 1200 m/s jest poprawne jako rozwiązanie wyraźnie nazwanej gałęzi, a nie jako dowód jednoznaczności pomiaru.

Jeżeli są jakieś pytania, napisz komentarz.

Najpierw spróbuj samodzielnie. Zapisz dane, wybierz prawa fizyczne i sprawdź jednostki. Przejdź do zadań ze sprawdzaniem odpowiedzi »

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (5)

Oceny pozytywne: 0. Oceny negatywne: 0. Wynik: 0.
#4 dr inż. Paweł Troka
Cytat — mt:
Cytat — PTroka: > ....
mea culpa nie wiem czemu, ale cos mi na oczy rzucilo i wydawalo mi sie ze obie tarcze sie obracaja w odwrotnych kierunkach natomiast wciaz os moze wykonac x obrotow w czasie kiedy pocisk bedzie pokonywal te 20cm, ergo tak do konca sie nie mylilem, i wynik zadania jest bledny bpo powinien byc:
120/ (x+0,1) m/s gdzie x to ilosc pelnych obrotow jakie os wykonala w czasie kiedy pocisk znajdowal sie pomeidzy tarcza A i B
Tak, zgadza się ale w takim przypadku zadanie nie ma sensu gdyż nie da się wyznaczyć tej prędkości, gdyż nie mamy x.
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi
Oceny pozytywne: 1. Oceny negatywne: 0. Wynik: 1.
#3 mt
Cytat — PTroka:
....
mea culpa nie wiem czemu, ale cos mi na oczy rzucilo i wydawalo mi sie ze obie tarcze sie obracaja w odwrotnych kierunkach natomiast wciaz os moze wykonac x obrotow w czasie kiedy pocisk bedzie pokonywal te 20cm, ergo tak do konca sie nie mylilem, i wynik zadania jest bledny bpo powinien byc: 120/ (x+0,1) m/s gdzie x to ilosc pelnych obrotow jakie os wykonala w czasie kiedy pocisk znajdowal sie pomeidzy tarcza A i B
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi
Oceny pozytywne: 0. Oceny negatywne: 1. Wynik: -1.
#2 dr inż. Paweł Troka
Cytat — mt:
ja tam ani fizykiem ani balistykiem nie jestem, ale co jak tarcze w miedzyczasie zanim pocisk dolecial wykonaly kilka obrotow i znalazly sie w wyzej opisanym polozeniu? czy to przypadkiem nie zmieni wyniku? do tego wszystkiego dodam ze sa 4 mozliwosci ulozenia tych tarcz zeby spelnialy warunki opisane w zadaniu
dlatego: zadania nie da sie rozwiazac, bo nie ma w nim wszystkich danych lub zadanie ma nieskonczona liczne rozwiazan jezeli zadanie ma nieskonczenie wiele rozwiazan, powyzszy przyklad ilustrujacy sposob rozwiazania tego zadania jest bledny bo nie ma w nim zadnej informacji o ilosci rozwiazan cos jak mowienie ze jezeli x>0 to znaczy ze x=1 pozdrawiam
Tak niestety formułowane są zadania i tak należy ich treść interpretować, wykonanie kilku obrotów w warunkach bez oporu powietrza (i innego tarcia) nic by w tej sytuacji nie zmieniło - patrz zasada zachowania energii i zasada zachowania momentu pędu. EDIT: Jednak nie widzę innego sposobu ułożenia tarcz aby warunki zadania były spełnione - jeżeli widzisz to: 1. Przeczytaj jeszcze raz treść zadania 2. Jeżeli nadal widzisz więcej niż jeden sposób ułożenia tych tarcz mający wpływ na wynik i interpretację zadania to wróc do punktu 1. :-)
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi
Oceny pozytywne: 1. Oceny negatywne: 0. Wynik: 1.
#1 mt
ja tam ani fizykiem ani balistykiem nie jestem, ale co jak tarcze w miedzyczasie zanim pocisk dolecial wykonaly kilka obrotow i znalazly sie w wyzej opisanym polozeniu? czy to przypadkiem nie zmieni wyniku? do tego wszystkiego dodam ze sa 4 mozliwosci ulozenia tych tarcz zeby spelnialy warunki opisane w zadaniu dlatego: zadania nie da sie rozwiazac, bo nie ma w nim wszystkich danych lub zadanie ma nieskonczona liczne rozwiazan jezeli zadanie ma nieskonczenie wiele rozwiazan, powyzszy przyklad ilustrujacy sposob rozwiazania tego zadania jest bledny bo nie ma w nim zadnej informacji o ilosci rozwiazan cos jak mowienie ze jezeli x>0 to znaczy ze x=1 pozdrawiam
Cytuj Odpowiedz Zgłoś moderatorowi

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Zadania Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.