Zadanie 2 - Bryła sztywna i ruch obrotowy - dwie obracające się tarcze
Do poziomej osi, wykonującej 300 obrotów na sekundę, przymocowane są dwie cienkie tarcze w odległości 20 cm od siebie. Aby wyznaczyć prędkość kuli wystrzelono ją w ten sposób, że przebiła obie tarcze w tej samej odległości od osi obrotu.
Znaleźć średnią prędkość kuli pomiędzy tarczami, jeśli miejsca przebicia tych tarcz były przesunięte względem siebie o kąt 18°.
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
W tym zadaniu
1. Co trzeba przyjąć, zanim odczytamy zegar z tarcz?
Oznaczmy odległość płaszczyzn tarcz przez ℓ = 20 cm = 0,20 m, częstotliwość obrotów przez f = 300 s⁻¹, a czas lotu między przebiciami przez Δt. Zakładamy, że obie tarcze są sztywno połączone z jedną osią i obracają się ze stałą częstotliwością. W szkolnym modelu kula leci po prostej równoległej do osi, więc jej droga między cienkimi tarczami wynosi ℓ, a azymut toru względem nieruchomego laboratorium się nie zmienia. Pomijamy ugięcie toru pod wpływem grawitacji i oporów w tym krótkim przelocie.
Samo stwierdzenie o jednakowej odległości otworów od osi nie dowodzi jeszcze równoległości toru: również tor ukośny mógłby przeciąć oba okręgi o tym samym promieniu. Dlatego równoległość jest jawnym założeniem rozwiązania, a nie nową daną dopisaną do zachowanego pytania.
2. Zachowujemy użyteczny rachunek: droga podzielona przez czas
Prędkość średnia wzdłuż osi jest tu równa szybkości średniej, bo lot odbywa się w jednym kierunku. Zapiszmy oddzielnie ruch kuli i ruch tarcz:
\bar v=\frac\ell{\Delta t},\qquad \omega=2\pi f,\qquad \Theta=\omega\Delta t.
Θ oznacza całkowity kąt obrotu od pierwszego do drugiego przebicia, liczony dodatnio zgodnie ze zwrotem obrotu. Jeżeli wiemy, że w czasie lotu tarcze obróciły się właśnie o 18°, to:
\Theta=18^\circ\frac{\pi\,\mathrm{rad}}{180^\circ}=\frac\pi{10}\,\mathrm{rad},\qquad \Delta t=\frac{\Theta}{2\pi f}=\frac{0{,}05}{300\,\mathrm{s^{-1}}}=\frac1{6000}\,\mathrm s.
\bar v=\frac{0{,}20\,\mathrm m}{1/6000\,\mathrm s}=1200\,\mathrm{m/s}.
To czas około 0,167 ms. Można sprawdzić go bez radianów: 18° to 1/20 obrotu, a jeden obrót przy 300 obrotach na sekundę trwa T = 1/300 s ≈ 3,33 ms. Stąd Δt = T/20. Nie wolno natomiast podstawiać liczby 18 do wzoru Θ = ωΔt, gdy ω jest zapisane w radianach na sekundę.
3. Dlaczego pełne obroty są niewidoczne?
Po jednym pełnym obrocie znacznik wraca do tej samej orientacji. Same dwa otwory nie zapisują, ile takich powrotów nastąpiło podczas lotu. Jeśli znamy zwrot różnicy fazy i odpowiada ona 18° obrotu w przyjętym kierunku, zgodne z obrazem są wszystkie kąty:
\Theta_n=18^\circ+360^\circ n=2\pi(n+0{,}05),\qquad n=0,1,2,\ldots
\Delta t_n=\frac{n+0{,}05}{f},\qquad \bar v_n=\frac{f\ell}{n+0{,}05}=\frac{60}{n+0{,}05}\,\mathrm{m/s}.
| n | Całkowity kąt Θ | Czas Δt (ms) | Szybkość średnia (m/s) |
|---|---|---|---|
| 0 | 18° | 0,1667 | 1200 |
| 1 | 378° | 3,500 | 57,14 |
| 2 | 738° | 6,833 | 29,27 |
Dłuższy czas daje mniejszą szybkość. Dla n dążącego do nieskończoności szybkość dąży do zera. Bardzo wolne rozwiązania są matematycznie dopuszczalne w samym modelu fazowym, lecz wtedy założenie pomijalnego opadania i prostoliniowego lotu wymaga ponownego sprawdzenia.
4. Dodatkowa niejednoznaczność: kąt 18° bez zwrotu
W zachowanym pytaniu podano jedynie przesunięcie „o kąt 18°”. Jeżeli to mniejszy kąt między otworami, bez zaznaczenia, który otwór jest przesunięty w którą stronę względem obrotu, nie można odróżnić fazy 18° od 360° − 18° = 342°. Druga rodzina ma postać:
\Theta_n^{(-)}=342^\circ+360^\circ n=2\pi(n+0{,}95),\qquad \bar v_n^{(-)}=\frac{60}{n+0{,}95}\,\mathrm{m/s}.
Już dla n = 0 dostajemy około 63,16 m/s. Sam warunek „mniej niż jeden pełny obrót” nie wystarcza więc do wybrania 1200 m/s przy nieopisanym zwrotem kącie. Potrzebujemy orientacji otworów względem znanego zwrotu obrotu i wyboru pierwszej gałęzi albo niezależnego ograniczenia czasu.
Przykładowo pewna informacja Δt < T/2 usuwa oba rodzaje niejednoznaczności dla tego odczytu: wtedy 0 < Θ < 180°, więc zostaje Θ = 18°. W tym modelu odpowiada to niezależnie ustalonej dolnej granicy szybkości większej niż 2fℓ = 120 m/s. Taka granica nie wynika jednak z samej nazwy „kula”.
Odpowiedź i zakres jej ważności
Typowy wynik szkolny wynosi 1200 m/s przy założeniu prostego toru równoległego do osi oraz rzeczywistego kąta obrotu Θ = 18° podczas przelotu. Sama treść bez określenia zwrotu fazy i bez ograniczenia liczby obrotów nie wyznacza jednej szybkości. Wyprowadzenie 1200 m/s jest poprawne jako rozwiązanie wyraźnie nazwanej gałęzi, a nie jako dowód jednoznaczności pomiaru.
Jeżeli są jakieś pytania, napisz komentarz.
Najpierw spróbuj samodzielnie. Zapisz dane, wybierz prawa fizyczne i sprawdź jednostki. Przejdź do zadań ze sprawdzaniem odpowiedzi »
← Wróć do działu: Zadania Do góry ↑
Komentarze (5)
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto