Potencjał chemiczny: przepływ substancji i nachylenie granicy faz
Równe temperatury i ciśnienia nie zawsze wystarczają, aby dwie fazy przestały wymieniać substancję. Wprowadzimy potencjał chemiczny jako koszt zmiany ilości substancji i użyjemy równości potencjałów do wyprowadzenia nachylenia krzywej topnienia lub parowania.
W tym materiale
Równe temperatury i ciśnienia nie zawsze wystarczają, aby dwie fazy przestały wymieniać substancję. Wprowadzimy potencjał chemiczny jako koszt zmiany ilości substancji i użyjemy równości potencjałów do wyprowadzenia nachylenia krzywej topnienia lub parowania.
Potrzebne wiadomości: Energia swobodna Gibbsa, pochodne cząstkowe, gaz doskonały, ciepło przemiany fazowej i całka z 1/T².
Ilość substancji staje się zmienną
Dla jednego składnika relację fundamentalną rozszerzamy do dU = T dS − p dV + μ dn. n oznacza ilość substancji w molach, dlatego potencjał chemiczny μ ma jednostkę J/mol. Przy użyciu liczby cząstek N współczynnik przy dN miałby jednostkę J na cząstkę. Nie można mieszać obu konwencji bez stałej Avogadra.
Po tych samych transformacjach co dla układu zamkniętego otrzymujemy:
dG=-S\,dT+V\,dp+\mu\,dn,\qquad\mu=\left(\frac{\partial G}{\partial n}\right)_{T,p}.
μ jest zmianą G przypadającą na małą zmianę n przy zachowaniu T i p. Nie jest na ogół samą średnią energią wewnętrzną cząsteczki. Zawiera także konsekwencje wymiany ciepła i zmiany objętości, już uwzględnione w definicji G.
Dlaczego dla czystej fazy μ = G/n?
Dla jednorodnej makroskopowej fazy jednej substancji, bez istotnych efektów powierzchniowych, grawitacyjnych i elektrycznych, podwojenie n przy ustalonych T i p podwaja G. Możemy więc zapisać G(T,p,n) = n gm(T,p), a pochodna po n daje μ = gm. W mieszaninie każdy składnik ma osobny potencjał chemiczny; iloraz całkowitego G przez całkowite n nie jest automatycznie potencjałem każdego składnika.
Dzieląc odpowiednią różniczkę przez n dla tej samej czystej fazy, dostajemy:
d\mu=-s_m\,dT+v_m\,dp,
gdzie sm = S/n to entropia molowa w J/(mol · K), a vm = V/n objętość molowa w m³/mol. W szczególności wzrost ciśnienia przy stałej temperaturze zwiększa μ, bo vm > 0.
Potencjał gazu doskonałego zależy od logarytmu ciśnienia
Dla gazu doskonałego vm = RT/p. Całkując dμ = vm dp przy stałym T od wybranego ciśnienia odniesienia p°, otrzymujemy:
\mu(T,p)=\mu^\circ(T)+RT\ln\frac{p}{p^\circ}.
Logarytm zawiera iloraz ciśnień, nie ciśnienie z jednostką. μ° zależy od temperatury i wybranego stanu odniesienia. Dla tej samej substancji w tej samej temperaturze odejmowanie potencjałów usuwa μ°. Nie wolno usuwać go przy porównywaniu różnych substancji lub dowolnych reakcji.
Przeniesienie małej ilości między fazami
Dwie fazy α i β tej samej substancji mają wspólne T i p. Przenosimy dodatnie dn z α do β, zachowując całkowite n. Zmiana energii Gibbsa całego układu wynosi:
dG=\mu_\alpha(-dn)+\mu_\beta dn=(\mu_\beta-\mu_\alpha)dn.
Jeżeli μβ < μα, takie przeniesienie obniża G i jest termodynamicznie korzystne. W równowadze względem wymiany substancji μα = μβ, oprócz równości temperatur i ciśnień. Warunek nie wyznacza szybkości przemiany. Zarodkowanie, bariery powierzchniowe lub ograniczenia transportu mogą opóźniać osiągnięcie równowagi.
Równanie Clapeyrona dla granicy faz
Przesuwamy się wzdłuż linii współistnienia dwóch faz na wykresie p(T), więc równość μα = μβ musi zostać zachowana także w sąsiednim punkcie. Odejmując ich różniczki:
0=d(\mu_\beta-\mu_\alpha)=-\Delta s_m\,dT+\Delta v_m\,dp.
Stąd, dla przemiany pierwszego rodzaju z niezerowym skokiem objętości:
\frac{dp}{dT}=\frac{\Delta s_m}{\Delta v_m}=\frac{L_m}{T\Delta v_m}.
Różnice oznaczają zawsze „β minus α”, a Lm = TΔsm jest molowym ciepłem przemiany w tym kierunku na granicy równowagi. Dla parowania cieczy Lm > 0 i Δvm > 0, więc ciśnienie pary nasyconej rośnie z temperaturą. Dla topnienia materiału, który kurczy się podczas topnienia, Δvm < 0 i nachylenie ma znak ujemny. To równanie granicy faz, a nie często nazywane w szkole równaniem Clapeyrona prawo gazu doskonałego pV = nRT.
Przybliżone ciśnienie pary w niedużym zakresie temperatur
Jeżeli para zachowuje się jak gaz doskonały, jej objętość molowa jest znacznie większa od objętości cieczy, a Lm można traktować jako stałe, to Δvm ≈ RT/p. Równanie granicy faz upraszcza się do d ln p/dT = Lm/(RT²). Całka między T1 i T2 daje:
\ln\frac{p_2}{p_1}=-\frac{L_m}{R}\left(\frac1{T_2}-\frac1{T_1}\right).
Dla modelowej cieczy o Lm = 40,0 kJ/mol, p1 = 40,0 kPa przy 350 K, otrzymujemy przy 360 K p2 ≈ 58,6 kPa. Podwyższenie temperatury zmniejsza 1/T, dlatego wykładnik i zmiana ciśnienia są dodatnie. Dane są przykładem modelowym, nie tablicą dla wskazanej substancji.
Blisko punktu krytycznego różnica objętości faz maleje, ciepło przemiany silnie zależy od temperatury, a para nie musi być gazem doskonałym. Nie wolno tam bez sprawdzenia stosować ostatniego wzoru. Również przy dużych zmianach temperatury stałe Lm może być zbyt grubym przybliżeniem. Znajomość pojedynczej wartości ciśnienia pary nie zastępuje pełnych danych materiałowych.
Czy w równowadze potencjał chemiczny musi być równy zero?
Nie. Musi być taki sam dla wymieniającej substancję pary faz lub części układu. Wspólna wartość zwykle nie jest zerowa i zależy od przyjętego odniesienia. To różnica potencjałów decyduje o rozpatrywanym przeniesieniu substancji.
Zadania do tego tematu
- Różnica potencjałów tego samego gazu w dwóch zbiornikach
- Topnienie lodu: znak i skala przesunięcia temperatury przez ciśnienie
- Ciśnienie pary: całka Clapeyrona i błąd przybliżenia styczną
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto