v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Fale elektromagnetyczne: geometria, energia i pęd · 3 min czytania

Fala w próżni: kierunek propagacji i amplitudy pól E oraz B

Sinusoida na rysunku światła nie jest śladem wijącego się fotonu. Pokazuje wartość pola w kolejnych miejscach. Nauczymy się odróżniać kierunek rozchodzenia się fali od kierunków pól i sprawdzać, czy dwa zapisane przebiegi w ogóle mogą opisywać jedną falę w próżni.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Sinusoida na rysunku światła nie jest śladem wijącego się fotonu. Pokazuje wartość pola w kolejnych miejscach. Nauczymy się odróżniać kierunek rozchodzenia się fali od kierunków pól i sprawdzać, czy dwa zapisane przebiegi w ogóle mogą opisywać jedną falę w próżni.

Potrzebne wiadomości: Długość fali, częstotliwość, okres, cosinus, składowe wektora i reguła prawej dłoni; pochodna cosinusa do krótkiego uzasadnienia związku amplitud.

Co dokładnie opisuje model fali płaskiej?

Rozważamy jedną falę biegnącą w próżni, z dala od źródła, bez nakładającej się fali odbitej. Jest liniowo spolaryzowana: wektor natężenia pola elektrycznego E zmienia wartość i zwrot wzdłuż jednej ustalonej prostej. Wektor indukcji magnetycznej B jest prostopadły do E, a oba są prostopadłe do kierunku propagacji. E podajemy w V/m, B w teslach. Dwa wykresy o podobnej wysokości na kartce nie oznaczają liczbowo równych pól.

„Płaska” znaczy, że na każdej płaszczyźnie prostopadłej do propagacji faza jest jednakowa. To model idealny albo lokalne przybliżenie szerokiej wiązki; nie twierdzimy, że rzeczywista wiązka ma nieskończoną szerokość. Punkt przestrzeni nie przemieszcza się wraz z sinusoidą. Zmieniają się w nim mierzalne pola.

Jak znak fazy wskazuje ruch?

Ustalmy prawoskrętny układ osi. Fala biegnie w stronę +x, E ma składową y, a B składową z:

E_y(x,t)=E_0\cos(kx-\omega t),\qquad B_z(x,t)=B_0\cos(kx-\omega t).

E₀ i B₀ są dodatnimi amplitudami. Liczba falowa k = 2π/λ ma jednostkę rad/m, a częstość kołowa ω = 2πf — rad/s. Radian jest bezwymiarowy. Argument cosinusa musi być bezwymiarowy: nie dodajemy metra do sekundy, lecz dwie fazy.

Aby śledzić ten sam grzbiet, utrzymujemy kx−ωt = stała. Po czasie Δt jego położenie zmienia się o Δx = (ω/k)Δt. Przy dodatnich k i ω ruch odbywa się w stronę +x. Dla kx+ωt otrzymalibyśmy Δx = −(ω/k)Δt. Sam minus przed amplitudą E₀ przesuwa fazę o π; nie odwraca kierunku propagacji.

Dlaczego amplitud nie wolno ustalać niezależnie?

Równania Maxwella wiążą oba pola. Dla przyjętej geometrii prawo Faradaya daje ∂Eᵧ/∂x = −∂B_z/∂t. Pochodna cosinusa względem x wprowadza czynnik −k, a względem t czynnik +ω, ponieważ faza zawiera −ωt. Po podstawieniu przebiegów otrzymujemy −kE₀ sin(kx−ωt) = −ωB₀ sin(kx−ωt). Równość ma zachodzić dla wszystkich faz, więc:

E_0=\frac{\omega}{k}B_0=cB_0,\qquad c=f\lambda\approx3{,}00\cdot10^8\ \mathrm{m/s}.

Warunek ten dotyczy pojedynczej fali biegnącej w próżni. Nie przenosimy go automatycznie na pola przy źródle, falę stojącą ani ośrodek materialny. Dla dowolnego zwrotu propagacji opisanego wektorem jednostkowym n związek ma postać:

\vec B=\frac{1}{c}\,\vec n\times\vec E.

Przy n wzdłuż +x i E wzdłuż +y otrzymujemy B wzdłuż +z. Po pół okresu E kieruje się ku −y, a B ku −z. Iloczyn wektorowy E×B nadal wskazuje +x. Zmiana zwrotów pól w czasie nie oznacza, że światło co pół okresu zawraca.

Dla propagacji w prawo dodatnie E jest skierowane w górę, a dodatnie B wychodzi z kartki. Po pół okresu oba wektory się odwracają. Dwa wykresy znormalizowane mają tę samą fazę.
Schemat zwrotów dotyczy fali biegnącej w kierunku +x. Kropka oznacza zwrot do czytelnika, krzyżyk — w głąb kartki. Wykresy E/E₀ i B/B₀ mają wspólną skalę x/λ, nie wspólną jednostkę pola. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Przykład: od równania do liczb

Niech Eᵧ = (60 V/m) cos[2π(x/(1,50 m)−t/(5,00 ns))]. Zapis pozwala odczytać długość fali λ = 1,50 m i okres T = 5,00 ns = 5,00·10⁻⁹ s. Odwrotność okresu daje f = 200 MHz, a λ/T = 3,00·10⁸ m/s potwierdza zgodność z próżnią. Amplituda indukcji magnetycznej wynosi:

B_0=\frac{60\ \mathrm{V/m}}{3{,}00\cdot10^8\ \mathrm{m/s}}=2{,}00\cdot10^{-7}\ \mathrm T=200\ \mathrm{nT}.

W x = 0 i t = 0 oba pola osiągają dodatnie amplitudy. W tym samym punkcie po 1,25 ns, czyli po T/4, oba są zerowe. Po 2,50 ns otrzymujemy Eᵧ = −60 V/m i B_z = −200 nT. Wektory pól nie są przesunięte w fazie o ćwierć okresu: ich prostopadłość jest relacją przestrzenną, a nie czasową.

Sprawdzenie rozumienia i granic

Zmniejsz E₀ dwa razy, pozostawiając f. B₀ również maleje dwa razy, ale c i λ się nie zmieniają. Zwiększ f dwa razy przy tym samym E₀. λ maleje dwa razy, natomiast B₀ pozostaje takie samo. Częstotliwość i amplituda opisują różne cechy fali.

Jeśli dwa przebiegi mają tę samą częstotliwość, lecz E osiąga maksimum wtedy, gdy B przechodzi przez zero, nie opisują tej jednej fali w tym samym punkcie. Zanim odrzucimy dane doświadczalne, sprawdzamy jednak położenia sond oraz opóźnienia torów pomiarowych. Porównanie różnych miejsc nie jest porównaniem pól w jednej chwili i w jednym punkcie.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.