Światło zakrzywia tor obok masy: od kąta ugięcia do wniosku o grawitacji
Gwiazda widziana blisko tarczy Słońca może mieć nieco inne pozorne położenie niż zwykle. Nie zmieniła miejsca: promień przebył drogę w zakrzywionej czasoprzestrzeni. Obliczymy rozmiar efektu, odróżnimy kąt od przesunięcia liniowego i pokażemy, jakie dane trzeba znać, aby oszacować masę soczewkującą.
W tym materiale
Gwiazda widziana blisko tarczy Słońca może mieć nieco inne pozorne położenie niż zwykle. Nie zmieniła miejsca: promień przebył drogę w zakrzywionej czasoprzestrzeni. Obliczymy rozmiar efektu, odróżnimy kąt od przesunięcia liniowego i pokażemy, jakie dane trzeba znać, aby oszacować masę soczewkującą.
Potrzebne wiadomości: Grawitacja, jednostki SI, radian, małe kąty oraz szczególna i ogólna teoria względności w zarysie.
Co jest uginane, a co obserwowane?
Promień światła biegnie obok masywnego ciała. Daleko przed spotkaniem i daleko po nim możemy porównać kierunki asymptotycznych odcinków drogi. Ich różnica to kąt ugięcia α̂. Parametr b oznacza odległość najmniejszego zbliżenia w przybliżeniu toru nieodchylonego — parametr zderzenia, a nie odległość obserwatora od gwiazdy. Dla punktowej lub sferycznie symetrycznej masy M, słabego pola, małego kąta i b znacznie większego od promienia Schwarzschilda, otrzymujemy wynik ogólnej teorii względności.
\hat\alpha\simeq\frac{4GM}{c^2b}\quad\text{(słabe pole, małe ugięcie)}.
Skąd wynika mały kąt?
Licznik GM ma jednostkę m³/s², a mianownik c²b też m³/s². Wynik jest bezwymiarowy, co odpowiada radianom. Dla tej samej masy i dwukrotnie większego b kąt maleje dwukrotnie. Dla tej samej drogi i podwojonej masy kąt rośnie dwukrotnie. Są to zależności modelowe: blisko horyzontu zdarzeń światło nie podlega prostemu wzorowi słabego pola, a przy masie rozciągłej liczy się masa odpowiednio zawarta w torze.
Przeliczmy słynny przykład Słońca
Przyjmijmy GM☉=1,327·1020 m³/s², c=3,00·108 m/s i b=6,96·108 m. Otrzymujemy α̂≈8,47·10−6 rad. Ponieważ 1 rad≈206265 sekund łuku, daje to około 1,75″. Sekunda łuku to 1/3600 stopnia. Nie mylimy jej z sekundą czasu. Sama liczba 1,75″ nie jest zmianą położenia gwiazdy na przestrzeni lat: opisuje geometryczny efekt grawitacyjny w odpowiednim układzie pomiarowym.
Co oznacza współczynnik cztery?
Prosty historyczny rachunek newtonowski dla cząstki poruszającej się z prędkością światła prowadzi do połowy podanego kąta. Nie jest to poprawny model fotonu w teorii Newtona. Pełne przewidywanie uwzględnia strukturę czasoprzestrzeni, nie tylko intuicję o przyspieszeniu toru; używamy wzoru jako wyniku granicznego ogólnej teorii względności. Obserwacyjnie trzeba kontrolować refrakcję, położenia odniesienia, sprzęt i geometrię obserwacji.
Kiedy masy nie da się odczytać jednoznacznie?
Jeżeli znamy tylko kąt α̂, otrzymujemy stosunek M/b. Aby wyznaczyć M, potrzeba niezależnie znać b i model rozkładu masy. Dwa obiekty o dwukrotnie różnych masach i dwukrotnie różnych b mogą dać ten sam kąt. W zadaniach poniżej wszystkie brakujące dane zostaną podane jawnie.
Zadania do tego tematu
- Promień przy brzegu Słońca: radiany i sekundy łuku
- Dwa tory i dwie masy — skala ugięcia
- Od kąta z powrotem do masy soczewkującej
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto