Kształt zbiornika: ten sam poziom nie oznacza tej samej objętości
Dwa naczynia mieszczą tyle samo wody i mają ten sam początkowy poziom, ale opróżniają się w różnym czasie. Otwór w obu widzi początkowo to samo ciśnienie. Różnicę wyjaśnia rozmieszczenie objętości na kolejnych wysokościach: ile wody wypływa szybko, a ile zostaje na etap niskiego poziomu?
W tym materiale
Dwa naczynia mieszczą tyle samo wody i mają ten sam początkowy poziom, ale opróżniają się w różnym czasie. Otwór w obu widzi początkowo to samo ciśnienie. Różnicę wyjaśnia rozmieszczenie objętości na kolejnych wysokościach: ile wody wypływa szybko, a ile zostaje na etap niskiego poziomu?
Potrzebne wiadomości: Bilans przepływu, model opróżniania walca, pochodna i całka z potęgi. Porównania liczbowe można wykonać, korzystając z wyprowadzonych wzorów.
Porównanie zaczyna się od warunków
Zachowamy tę samą początkową objętość V₀, wysokość H, pole otworu a i współczynnik Cd. Wszystkie zbiorniki są otwarte, bez dopływu. Nie zachowamy tego samego pola dna: aby dwa różne kształty miały jednakową objętość oraz wysokość, ich przekroje muszą się odpowiednio zmienić.
Przyjmijmy rodzinę naczyń, w których poziome pole przekroju zależy liniowo od wysokości h:
A(h)=A_0\left(1+\beta\frac hH\right),\qquad 0\leq h\leq H.
A₀ jest polem na poziomie otworu. Współczynnik β = 0 opisuje walec, β = 1 — naczynie rozszerzające się ku górze, a β = −1/2 — zwężające się ku górze. W każdym punkcie pole jest dodatnie. Dla przekroju kołowego promień wynosi √[A(h)/π]; ponieważ liniowo zmienia się pole, a nie promień, dwa ostatnie naczynia nie są stożkami. Dzięki dodatniemu polu u dołu nie tworzymy osobliwości, jaką dawałby idealny stożek zwężony do punktu.
Objętość to suma cienkich warstw
Cienka warstwa o grubości dh ma objętość A(h)dh. Sumowanie warstw od poziomu otworu do powierzchni daje
V(h)=\int_0^h A(z)\,dz=A_0\left(h+\frac{\beta h^2}{2H}\right).
W tej całce z jest tylko pomocniczą zmienną wysokości. Dla h = H otrzymujemy V₀ = A₀H(1 + β/2), czyli
A_0=\frac{V_0}{H(1+\beta/2)},\qquad \frac{V(h)}{V_0}=\frac{u+\beta u^2/2}{1+\beta/2},\qquad u=\frac hH.
Przy połowie wysokości, u = 1/2, walec zawiera połowę początkowej wody. Naczynie rozszerzające się ma wtedy 5/12 objętości, a zwężające się 7/12. Sam odczyt „poziom spadł o połowę” nie wyznacza zatem ilości wody, która wypłynęła.
Ten sam bilans z polem zależnym od wysokości
Prawo wypływu pozostaje Q = Cda√(2gh), a bilans ma postać A(h)dh/dt = −Q. Każda cienka warstwa wymaga czasu zależnego od swojej objętości i bieżącego przepływu. Po rozdzieleniu zmiennych:
t(h)=\frac{1}{C_d a\sqrt{2g}}\int_h^H\frac{A(z)}{\sqrt z}\,dz.
Podstawiamy liniowe pole. Całka rozdziela się na składniki z z−1/2 i z1/2. Ich funkcje pierwotne to odpowiednio 2√z i (2/3)z3/2:
t(h)=\frac{2A_0\sqrt H}{C_d a\sqrt{2g}}\left[\left(1-\sqrt{\frac hH}\right)+\frac{\beta}{3}\left(1-\left(\frac hH\right)^{3/2}\right)\right].
Sprawdzamy granice: przy h = H oba nawiasy znikają, a przy β = 0 otrzymujemy wzór dla walca. Jednostka prefaktora to sekunda. Przepływ nie zależy bezpośrednio od A(h), ale pole decyduje, ile czasu zajmie przejście przez dany zakres wysokości.
Porównujemy czasy przy jednakowej objętości
Walec odniesienia ma A = V₀/H i formalny czas Tw = 2V₀/Q₀. Wprowadzając y = √(h/H), zapisujemy prostą do obliczeń zależność:
\frac{t}{T_w}=\frac{(1-y)+(\beta/3)(1-y^3)}{1+\beta/2},\qquad \frac{T}{T_w}=\frac{1+\beta/3}{1+\beta/2}.
Ostatni wzór jest formalnym przedłużeniem do h = 0. Daje T/Tw = 8/9 dla β = 1 oraz 10/9 dla β = −1/2. Przy identycznych V₀ i H naczynie szersze u góry opróżnia się więc w modelu szybciej niż walec. Więcej jego objętości leży w warstwach o większym h, gdy Q jest większe; mniej wody zostaje na powolny etap przy niskim poziomie.
Nie oznacza to, że poziom w szerszym u góry naczyniu od początku spada najszybciej. Przy dużym polu powierzchni ubytek tej samej objętości daje małą zmianę wysokości. Krzywe h(t) mogą się przeciąć. Dopiero bilans całej objętości pozwala mówić o czasie opróżniania.
Przykład bez zmiany pojemności
Wybierzmy V₀ = 12 l, H = 0,80 m, a = 0,25 cm², Cd = 0,60 oraz g = 10 m/s². W każdym naczyniu Q₀ = 0,060 l/s. Walec ma Tw = 400 s. Dla β = 1 otrzymujemy 355,56 s, a dla β = −1/2: 444,44 s. Pola A₀ wynoszą odpowiednio 100, 200 i — dla walca — 150 cm². Zmiana kształtu nie oznacza zatem doklejenia ścian do tego samego dna.
Przy h = H/2 w naczyniu rozszerzającym się pozostaje 12 l · 5/12 = 5 l, w walcu 6 l, a w zwężającym się 7 l. W każdym chwilowy przepływ wynosi wtedy Q₀/√2, bo zależy od tej samej wysokości. Inne są chwile osiągnięcia tego poziomu i ilości wody, które już wypłynęły.
Co wolno wnioskować z modelu?
Założenie małego otworu sprawdzamy względem najmniejszego pola A(h), a nie tylko górnej powierzchni wody. Nadal potrzebne są stały Cd, brak dopływu, porównywalny otwór i quasi-ustalony przepływ. Dodatnie A₀ usuwa osobliwość geometryczną, ale nie usuwa wpływu napięcia powierzchniowego i zwilżania przy bardzo niskim poziomie. Porównanie formalnych T pozostaje porównaniem modeli.
W interaktywnej pracowni zmień tylko kształt. Zanotuj czas fizyczny, poziom i pozostałą objętość. Suwak zawsze opisuje t/T wybranego naczynia, więc ten sam punkt suwaka nie oznacza tego samego czasu w sekundach. Wykres porównawczy używa wspólnej osi sekund.
Dlaczego nie przedłużamy tego przykładu do stożka z otworem w ostrym wierzchołku?
W takim idealnym stożku A(h) dąży do zera, więc założenie a znacznie mniejszego od A(h) musi w końcu przestać działać dla każdego skończonego otworu. Duże tempo opadania poziomu wynikające z prostego wzoru byłoby sygnałem utraty założeń. Trzeba wprowadzić rzeczywistą geometrię końcówki i ograniczyć zakres, zamiast traktować osobliwość jako przewidywanie doświadczenia.
Zadania do tego tematu
- Trzy kształty, te same 24 litry: który model opróżni się pierwszy?
- Odtwórz kształt z pojemności przy dwóch poziomach
- To samo dno czy ta sama objętość? Dwa różne doświadczenia
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto