v2.0.9818.20647
Fizyka dla każdego
Rozpraszanie Rutherforda: tor, przekrój czynny i wnioskowanie · 3 min czytania

Rozpraszanie Rutherforda: parametr zderzenia i najmniejsza odległość

Cząstka alfa może zawrócić przed jądrem, choć go nie dotknęła. Obliczymy, jak blisko podejdzie przy ruchu czołowym i przy locie z boku. Te dwie sytuacje różnią się tym, czy w punkcie największego zbliżenia pozostaje energia ruchu.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Cząstka alfa może zawrócić przed jądrem, choć go nie dotknęła. Obliczymy, jak blisko podejdzie przy ruchu czołowym i przy locie z boku. Te dwie sytuacje różnią się tym, czy w punkcie największego zbliżenia pozostaje energia ruchu.

Potrzebne wiadomości: Energia kinetyczna i potencjalna, prawo Coulomba, zachowanie momentu pędu, równanie kwadratowe, elektronowolt.

Co oznacza zderzenie bez kontaktu?

W doświadczeniu rozpraszania obserwujemy kierunki cząstek po przejściu przez cienką tarczę. Pojedyncza cząstka alfa ma ładunek +2e. Dodatnio naładowane jądro odpycha ją siłą elektryczną. Tor może silnie zakręcić, zanim odległość między środkami stanie się porównywalna z rozmiarami jąder. Słowo „zderzenie” obejmuje tu całe oddziaływanie; nie oznacza uderzenia dwóch twardych kulek.

Najpierw przyjmujemy nieruchome, bardzo ciężkie jądro o ładunku +Ze oraz punktową cząstkę o masie m i ładunku +ze. Dla alfy z=2. Pomijamy elektrony, straty energii, promieniowanie i siły jądrowe. Ruch jest nierelatywistyczny. Nieruchomość celu jest przybliżeniem dużej masy, a nie skutkiem tego, że folia została przykręcona do uchwytu. Poprawkę na odrzut wyprowadzimy w ostatniej lekcji.

Energię liczymy od nieskończonej odległości

Oznaczmy przez κ dodatni współczynnik oddziaływania, a przez E energię kinetyczną cząstki daleko od jądra. Potencjalna energia pary wynosi U(r), przy U(∞)=0:

\kappa=\frac{zZe^2}{4\pi\varepsilon_0},\qquad U(r)=\frac{\kappa}{r},\qquad E=\frac12mv_\infty^2.

κ ma jednostkę energii razy długość. W zadaniach wygodne jest e²/(4πε₀)≈1,440 MeV·fm, gdzie 1 fm=10⁻¹⁵ m. Wówczas κ=1,440zZ MeV·fm, a dzielenie przez odległość w fm daje energię w MeV. Nie wstawiamy do tego samego rachunku metrów bez przeliczenia. Symbol E oznacza energię, nie natężenie pola elektrycznego.

Ruch czołowy: cała energia kinetyczna znika tylko na chwilę

Przy idealnie czołowym nalocie cząstka zwalnia na linii prowadzącej do jądra. W punkcie zwrotu jej prędkość jest zerowa, dlatego E=κ/d. Najmniejsza odległość d wynosi:

d=\frac{\kappa}{E}.

Alfa o E=5,00 MeV przy jądrze złota Z=79 ma κ=227,52 MeV·fm, więc d=45,504 fm≈45,5 fm. Przy r=100 fm energia potencjalna wynosi 2,2752 MeV, a kinetyczna 2,7248 MeV. Siła nie znika w punkcie zwrotu: nadal odpycha, rozpędzając cząstkę w drodze powrotnej. Daleko od celu odzyska ona początkową szybkość w tym modelu zachowawczym.

Energia kinetyczna rośnie od zera przy r/d=1 do 0,75E przy r/d=4; energia potencjalna maleje od E do 0,25E.
Ruch czołowy: U/E=d/r i energia kinetyczna podzielona przez E sumują się do jedności. Dla alfy 5 MeV i złota d=45,504 fm. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Parametr zderzenia b nie jest najmniejszą odległością

Przed oddziaływaniem przedłużamy prostą, wzdłuż której nadlatuje cząstka. Odległość jądra od tej prostej to parametr zderzenia b≥0. Jest własnością początkowego kierunku i położenia, nie odległością mierzoną w dowolnym miejscu zakrzywionego toru. Dla b>0 zachowany moment pędu ma wartość L=mv∞b. Siła jest centralna, więc jej moment względem jądra wynosi zero.

W punkcie największego zbliżenia zeruje się składowa radialna prędkości, bo odległość przestaje maleć i zaczyna rosnąć. Składowa styczna vₜ pozostaje jednak niezerowa: L=mrₘᵢₙvₜ. Stąd energia kinetyczna w tym punkcie to L²/(2mrₘᵢₙ²)=Eb²/rₘᵢₙ². Bilans daje:

E=\frac{Eb^2}{r_{\min}^2}+\frac{\kappa}{r_{\min}},\qquad Er_{\min}^2-\kappa r_{\min}-Eb^2=0.

Wybieramy dodatni pierwiastek. Po wprowadzeniu długości a=κ/(2E)=d/2 wynik ma prostą postać:

r_{\min}=a+\sqrt{a^2+b^2}.

Dla alfy o E=4,00 MeV przy tym samym jądrze i b=30,0 fm mamy a=28,44 fm oraz rₘᵢₙ=69,778 fm. Energia potencjalna to około 3,261 MeV, a kinetyczna 0,739 MeV. Cząstka jest najbliżej jądra, lecz nie stoi. Wzór rₘᵢₙ=κ/E dałby zbyt małą odległość, ponieważ przypisywałby całą energię potencjałowi i pomijał moment pędu.

Na równych skalach x i y pokazano czołowy punkt zwrotu przy x=-56,88 fm oraz tor dla E=4,00 MeV i b=30,0 fm. Najmniejsza odległość na zakrzywionym torze wynosi 69,778 fm.
Parametr b odmierzamy od asymptoty nalotu do jądra, natomiast rₘᵢₙ wzdłuż promienia do najbliższego punktu. Narysowany tor jest rozwiązaniem modelu Coulomba, a kropka oznacza położenie środka jądra. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Co naprawdę mówi obliczone 45,5 fm?

Nie jest to automatycznie promień złotego jądra. Jest to odległość zwrotu przewidywana przez przyjęty potencjał dla określonej energii. Jeżeli dane odpowiadają punktowemu rozpraszaniu do takiego zbliżenia, są zgodne z ładunkiem skupionym na mniejszej skali. Sam rachunek nie zmierzył powierzchni jądra ani nie wykazał, że cząstka do niej dotarła.

Sprawdź się: czy zwiększenie b może przy tej samej energii zmniejszyć rₘᵢₙ? Nie: √(a²+b²) rośnie wraz z b. Dla b=0 odzyskujemy rₘᵢₙ=2a=d. Dla b≫a dostajemy rₘᵢₙ≈b+a; nawet przy małym odchyleniu nie wolno utożsamiać obu odległości dokładnie. Podwojenie E zmniejsza czołową odległość dwukrotnie, lecz przy ustalonym niezerowym b zmiana nie jest tak prosta.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.