v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Akustyka: impedancja, odbicie i pomiar fali · 3 min czytania

Fala dźwiękowa: ciśnienie, prędkość cząstek i impedancja

Front fali może przebyć setki metrów w sekundę, chociaż małe porcje ośrodka drgają na odległościach mniejszych od mikrometra. Rozdzielimy te dwa ruchy i obliczymy, jak ciśnienie dźwięku wiąże się z prędkością drgań oraz przepływem energii.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Front fali może przebyć setki metrów w sekundę, chociaż małe porcje ośrodka drgają na odległościach mniejszych od mikrometra. Rozdzielimy te dwa ruchy i obliczymy, jak ciśnienie dźwięku wiąże się z prędkością drgań oraz przepływem energii.

Potrzebne wiadomości: Sinusoida, okres i częstotliwość, ciśnienie, gęstość, moc oraz wartość skuteczna. Krótkie wyprowadzenie wykorzystuje pochodną.

Dwa znaczenia słowa „prędkość”

Wyobraź sobie zaznaczoną, małą porcję powietrza. Przechodzący dźwięk wprawia ją w drgania wokół położenia równowagi. Zaburzenie dociera do kolejnych porcji, ale zaznaczona porcja nie podróżuje wraz z nim do odbiorcy. Prędkość rozchodzenia się fali oznaczymy c, a składową prędkości drgań ośrodka wzdłuż osi x — u. Znak u określa chwilowy zwrot ruchu. Litera c oznacza tu dodatnią szybkość rozchodzenia się dźwięku w danym ośrodku.

Przez „prędkość cząstek” rozumiemy uśredniony ruch małego elementu ośrodka, nie chaotyczną prędkość cieplną pojedynczej cząsteczki. Ciśnienie akustyczne p jest odchyleniem od ciśnienia równowagi p₀. Ujemne p oznacza chwilowe rozrzedzenie względem p₀, a nie ujemne ciśnienie całkowite.

Jaki model przyjmujemy?

Badamy podłużną falę płaską w jednorodnym płynie, czyli w gazie albo cieczy. Wielkości zależą tylko od x i czasu. Ośrodek nie płynie jako całość. Drgania są małe, pomijamy lepkość, pochłanianie i przewodzenie ciepła podczas jednego cyklu. Gęstość równowagi ρ oraz c traktujemy jako stałe. Nie opisujemy tu fal uderzeniowych ani poprzecznych fal sprężystych w ciele stałym.

Skąd bierze się związek ciśnienia z ruchem?

Na cienką warstwę płynu działa różnica ciśnień na jej dwóch stronach. Po podzieleniu drugiej zasady Newtona przez jej objętość otrzymujemy liniowe równanie:

\rho\frac{\partial u}{\partial t}=-\frac{\partial p}{\partial x}.

Niech fala biegnąca w prawo ma postać p = P cos(ωt − kx), gdzie P > 0 jest amplitudą szczytową, ω = 2πf i k = ω/c. Pochodna po x wynosi kP sin(ωt − kx). Podstawienie u = U cos(ωt − kx) do równania daje ρωU = kP, a więc U = P/(ρc). Dla fali biegnącej w lewo argument zmienia się na ωt + kx i znak relacji między p a u odwraca się:

p_+=z u_+,\qquad p_-=-z u_-,\qquad z=\rho c.

Indeksy + i − wskazują kierunek biegu fali. Dodatni parametr z nazywamy tutaj impedancją falową właściwą. Ma jednostkę Pa·s/m, równoważną kg/(m²·s). Dla fali biegnącej w prawo ciśnienie i prędkość drgań są zgodne w fazie; dla fali biegnącej w lewo mają przeciwne znaki w tej samej chwili.

Dwa przebiegi: dla fali biegnącej w prawo ciśnienie p i wielkość zu mają ten sam znak; dla biegnącej w lewo przeciwne. Strzałki wskazują kierunek propagacji, nie stały ruch cząstek.
Ta sama sinusoida ciśnienia w jednym punkcie może należeć do fali biegnącej w dowolną stronę. Informację o zwrocie przenoszenia energii daje także prędkość drgań. Powiększ rysunek.

Wartość skuteczna i natężenie

Chwilowy strumień energii przez jednostkę powierzchni prostopadłej do x wynosi i = pu. Jego jednostka to Pa·m/s = W/m². Dla pojedynczej sinusoidalnej fali biegnącej w prawo średnia po pełnym okresie jest dodatnia:

I=\langle pu\rangle=\frac{P^2}{2z}=\frac{p_{\mathrm{sk}}^2}{z}=z u_{\mathrm{sk}}^2,\qquad p_{\mathrm{sk}}=\frac{P}{\sqrt2}.

Dla fali biegnącej w lewo składowa średniego strumienia wzdłuż dodatniej osi x jest ujemna. Gdy mówimy o jej natężeniu jako dodatniej wielkości, podajemy moduł tego strumienia. Czynnik 1/2 należy do wzoru z amplitudą szczytową. Nie wstawiamy go drugi raz przy wartości skutecznej.

Przyjmijmy jako dane modelu ρ = 1,20 kg/m³, c = 340 m/s oraz psk = 0,204 Pa. Wtedy z = 408 Pa·s/m, usk = 0,000500 m/s i I = 0,000102 W/m². Ruch drgający jest bardzo powolny w porównaniu z c, mimo że energia dochodzi do następnych punktów z prędkością fali.

Ciśnienie podzielone przez prędkość to nie zawsze ρc

Równość p/u = z dotyczy pojedynczej fali biegnącej w prawo. Jeśli są jednocześnie fale padająca i odbita, ciśnienia dodajemy, ale wkłady do u mają przeciwne znaki. Iloraz całkowitych przebiegów może zależeć od położenia i fazy. W węźle prędkości nie można po prostu podzielić przez zero i uznać uzyskanego ilorazu za własność samego materiału.

Impedancja właściwa a przepływ objętości

W jednorodnej fali płaskiej przez przekrój o polu S przepływ objętości ma wartość qV = Su. Jeśli zdefiniujemy impedancję względem tego przepływu, otrzymamy ZV = p/qV = z/S, o jednostce Pa·s/m³. To inna wielkość niż z. Sama zmiana pola przekroju zmienia ZV, chociaż ρc pozostaje stałe. W kolejnych lekcjach porównujemy z po obu stronach płaskiej granicy o tym samym polu; nie stosujemy tych wzorów bez dodatkowego modelu do nagłego zwężenia rury.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.