Fala dźwiękowa: ciśnienie, prędkość cząstek i impedancja
Front fali może przebyć setki metrów w sekundę, chociaż małe porcje ośrodka drgają na odległościach mniejszych od mikrometra. Rozdzielimy te dwa ruchy i obliczymy, jak ciśnienie dźwięku wiąże się z prędkością drgań oraz przepływem energii.
W tym materiale
Front fali może przebyć setki metrów w sekundę, chociaż małe porcje ośrodka drgają na odległościach mniejszych od mikrometra. Rozdzielimy te dwa ruchy i obliczymy, jak ciśnienie dźwięku wiąże się z prędkością drgań oraz przepływem energii.
Potrzebne wiadomości: Sinusoida, okres i częstotliwość, ciśnienie, gęstość, moc oraz wartość skuteczna. Krótkie wyprowadzenie wykorzystuje pochodną.
Dwa znaczenia słowa „prędkość”
Wyobraź sobie zaznaczoną, małą porcję powietrza. Przechodzący dźwięk wprawia ją w drgania wokół położenia równowagi. Zaburzenie dociera do kolejnych porcji, ale zaznaczona porcja nie podróżuje wraz z nim do odbiorcy. Prędkość rozchodzenia się fali oznaczymy c, a składową prędkości drgań ośrodka wzdłuż osi x — u. Znak u określa chwilowy zwrot ruchu. Litera c oznacza tu dodatnią szybkość rozchodzenia się dźwięku w danym ośrodku.
Przez „prędkość cząstek” rozumiemy uśredniony ruch małego elementu ośrodka, nie chaotyczną prędkość cieplną pojedynczej cząsteczki. Ciśnienie akustyczne p jest odchyleniem od ciśnienia równowagi p₀. Ujemne p oznacza chwilowe rozrzedzenie względem p₀, a nie ujemne ciśnienie całkowite.
Jaki model przyjmujemy?
Badamy podłużną falę płaską w jednorodnym płynie, czyli w gazie albo cieczy. Wielkości zależą tylko od x i czasu. Ośrodek nie płynie jako całość. Drgania są małe, pomijamy lepkość, pochłanianie i przewodzenie ciepła podczas jednego cyklu. Gęstość równowagi ρ oraz c traktujemy jako stałe. Nie opisujemy tu fal uderzeniowych ani poprzecznych fal sprężystych w ciele stałym.
Skąd bierze się związek ciśnienia z ruchem?
Na cienką warstwę płynu działa różnica ciśnień na jej dwóch stronach. Po podzieleniu drugiej zasady Newtona przez jej objętość otrzymujemy liniowe równanie:
\rho\frac{\partial u}{\partial t}=-\frac{\partial p}{\partial x}.
Niech fala biegnąca w prawo ma postać p = P cos(ωt − kx), gdzie P > 0 jest amplitudą szczytową, ω = 2πf i k = ω/c. Pochodna po x wynosi kP sin(ωt − kx). Podstawienie u = U cos(ωt − kx) do równania daje ρωU = kP, a więc U = P/(ρc). Dla fali biegnącej w lewo argument zmienia się na ωt + kx i znak relacji między p a u odwraca się:
p_+=z u_+,\qquad p_-=-z u_-,\qquad z=\rho c.
Indeksy + i − wskazują kierunek biegu fali. Dodatni parametr z nazywamy tutaj impedancją falową właściwą. Ma jednostkę Pa·s/m, równoważną kg/(m²·s). Dla fali biegnącej w prawo ciśnienie i prędkość drgań są zgodne w fazie; dla fali biegnącej w lewo mają przeciwne znaki w tej samej chwili.
Wartość skuteczna i natężenie
Chwilowy strumień energii przez jednostkę powierzchni prostopadłej do x wynosi i = pu. Jego jednostka to Pa·m/s = W/m². Dla pojedynczej sinusoidalnej fali biegnącej w prawo średnia po pełnym okresie jest dodatnia:
I=\langle pu\rangle=\frac{P^2}{2z}=\frac{p_{\mathrm{sk}}^2}{z}=z u_{\mathrm{sk}}^2,\qquad p_{\mathrm{sk}}=\frac{P}{\sqrt2}.
Dla fali biegnącej w lewo składowa średniego strumienia wzdłuż dodatniej osi x jest ujemna. Gdy mówimy o jej natężeniu jako dodatniej wielkości, podajemy moduł tego strumienia. Czynnik 1/2 należy do wzoru z amplitudą szczytową. Nie wstawiamy go drugi raz przy wartości skutecznej.
Przyjmijmy jako dane modelu ρ = 1,20 kg/m³, c = 340 m/s oraz psk = 0,204 Pa. Wtedy z = 408 Pa·s/m, usk = 0,000500 m/s i I = 0,000102 W/m². Ruch drgający jest bardzo powolny w porównaniu z c, mimo że energia dochodzi do następnych punktów z prędkością fali.
Ciśnienie podzielone przez prędkość to nie zawsze ρc
Równość p/u = z dotyczy pojedynczej fali biegnącej w prawo. Jeśli są jednocześnie fale padająca i odbita, ciśnienia dodajemy, ale wkłady do u mają przeciwne znaki. Iloraz całkowitych przebiegów może zależeć od położenia i fazy. W węźle prędkości nie można po prostu podzielić przez zero i uznać uzyskanego ilorazu za własność samego materiału.
Impedancja właściwa a przepływ objętości
W jednorodnej fali płaskiej przez przekrój o polu S przepływ objętości ma wartość qV = Su. Jeśli zdefiniujemy impedancję względem tego przepływu, otrzymamy ZV = p/qV = z/S, o jednostce Pa·s/m³. To inna wielkość niż z. Sama zmiana pola przekroju zmienia ZV, chociaż ρc pozostaje stałe. W kolejnych lekcjach porównujemy z po obu stronach płaskiej granicy o tym samym polu; nie stosujemy tych wzorów bez dodatkowego modelu do nagłego zwężenia rury.
Zadania do tego tematu
- Jak daleko drga powietrze, gdy dźwięk biegnie z prędkością 340 m/s?
- Fala biegnie w lewo: gdzie znika znak w pomiarze ciśnienia?
- Pole przekroju zmienia przepływ i moc, ale nie impedancję materiału
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto