v2.0.9817.20094
Fizyka dla każdego
Dynamika układów o zmiennej masie · 3 min czytania

Zmienna masa: granica układu i strumień pędu

Dlaczego wózek zbierający piasek zwalnia, a wózek wysypujący go pionowo może zachować prędkość? Sama informacja o zmianie masy nie wystarcza. Trzeba sprawdzić, jaki pęd przenosi materia przekraczająca granicę wybranego ciała.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Dlaczego wózek zbierający piasek zwalnia, a wózek wysypujący go pionowo może zachować prędkość? Sama informacja o zmianie masy nie wystarcza. Trzeba sprawdzić, jaki pęd przenosi materia przekraczająca granicę wybranego ciała.

Potrzebne wiadomości: Pęd, zasada zachowania pędu, składowe prędkości, pochodna i iloczyn wielkości ze znakami.

Najpierw wybierz materię, którą śledzisz

Zasada F_{\mathrm{zew}}=dP/dt dotyczy ustalonego zbioru cząstek. Jego skład nie zmienia się między chwilą początkową a końcową. Możemy objąć tym zbiorem pojazd wraz z porcją materii, którą za moment wyrzuci lub pochłonie. Siły między częściami tego zbioru są wewnętrzne, więc ich impulsy nie zmieniają jego całkowitego pędu.

„Pojazd i wszystko, co obecnie znajduje się w środku” opisuje natomiast układ otwarty. Za chwilę należą do niego inne cząstki. Różnica jego pędów obejmuje nie tylko skutki sił, lecz także pęd wniesiony lub wyniesiony przez strumień masy. Nie można bez tego składnika przepisać prawa dla ustalonego zbioru cząstek.

Trzy prędkości i jeden znak masy

Pracujemy w jednym wymiarze, w ustalonym inercjalnym układzie odniesienia. v jest prędkością ciała, a w prędkością przekazywanej materii, obie względem tego samego obserwatora. Prędkość względna materii to w-v. Dodatni przyrost dm oznacza dopływ do ciała; przy odpływie dm<0. Wszystkie prędkości są składowymi ze znakami, a nie samymi szybkościami.

Rozpatrzmy dopływ małej porcji dm>0. Początkowy pęd ustalonej materii „ciało + porcja” wynosi mv+w\,dm. Po połączeniu jest równy (m+dm)(v+dv). Dodajemy zewnętrzny impuls F_{\mathrm{zew}}dt, rozwijamy iloczyn i pomijamy wyraz drugiego rzędu dm\,dv. Otrzymujemy

m\,dv=F_{\mathrm{zew}}dt+(w-v)\,dm,

a po podzieleniu przez czas

m\frac{dv}{dt}=F_{\mathrm{zew}}+(w-v)\frac{dm}{dt}.

Bilans z porcją odłączaną prowadzi do tej samej postaci, gdy dm<0, a w opisuje materię odpływającą. W tym zapisie F_{\mathrm{zew}} zawiera oddziaływania z otoczeniem poza wkładem rozliczonym przez wskazany przepływ. Nie dodajemy osobno tego samego ciągu drugi raz. Przy kilku dopływach i odpływach każdy z nich wymaga własnego składnika; tutaj badamy pojedynczy strumień.

Co właściwie zmienia pęd samego ciała?

Równoważnie d(mv)/dt=F_{\mathrm{zew}}+w\,dm/dt. Po lewej jest zmiana pędu aktualnie wybranej zawartości ciała. Po prawej obok siły pojawia się pęd przenoszony przez granicę. Wymiar składnika (w-v)\,dm/dt to (\mathrm{m/s})(\mathrm{kg/s})=\mathrm{N}; przepływ masy \mathrm{kg/s} sam w sobie nie jest siłą.

Ten sam zbiór materii przed i po wyrzucie: początkowo 20 kg przy 3 m/s, potem 18 kg przy 4 m/s oraz 2 kg przy minus 6 m/s. Suma pędów nadal wynosi 60 kg m/s.
Obwiednia obejmuje tę samą materię w obu chwilach. Sam pojazd uzyskał pęd, ale odłączona porcja zabrała pęd o przeciwnym znaku. Schemat dotyczy pojedynczego, skończonego wyrzutu.

Przykład: odpływ do tyłu

Ciało o chwilowej masie 10 kg porusza się z prędkością 4 m/s. Wyrzuca 0,2 kg/s ze stałą szybkością 30 m/s względem ciała, do tyłu. Prędkość odpływu względem obserwatora wynosi w=4-30=-26\ \mathrm{m/s}, a dm/dt=-0{,}2\ \mathrm{kg/s}. Przy pominięciu pozostałych sił składnik przepływowy ma wartość (-30)(-0{,}2)=6\ \mathrm{N}, zatem chwilowe przyspieszenie to 0,6 m/s². Dwa ujemne znaki dają przyspieszenie do przodu.

Obserwator jadący ze stałą prędkością 5 m/s przypisze ciału v'=-1\ \mathrm{m/s}, a odpływowi w'=-31\ \mathrm{m/s}. Różnica nadal wynosi −30 m/s. Przyspieszenie i wynik bilansu pozostają takie same. To przydatny test: błędny wzór używający samego v\,dm/dt jako „ciągu” zmieniałby przewidywanie po zmianie inercjalnego obserwatora.

Model i kontrola rozumowania

Zakładamy klasyczne prędkości, ruch postępowy i dobrze określoną prędkość jednego strumienia na granicy. Nie opisujemy tutaj szczegółów przepływu wewnątrz silnika ani obrotu ciała. Jeżeli ciśnienie na wylocie daje dodatkową niezrównoważoną siłę, trzeba ją jawnie uwzględnić; prosty model wyrzucanych porcji tego efektu nie zawiera.

Sprawdź się: materia odłącza się z w=v. Czy samo zmniejszenie masy przyspieszy ciało? Odpowiedź: nie, bo prędkość względna strumienia jest zerowa i wkład przepływowy do m\,dv/dt znika. Pęd pozostałego ciała może jednak maleć, ponieważ odlatująca materia unosi własny pęd.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.