Obrót przestrzenny: osie główne i dwa różne kierunki ω oraz L
W ruchu wokół ustalonej osi często wystarcza jedno I. Gdy bryła obraca się w przestrzeni, rozkład masy może zmieniać nie tylko długość wektora momentu pędu, lecz także jego kierunek względem prędkości kątowej. Zbudujemy opis w osiach związanych z bryłą i sprawdzimy go na konkretnych liczbach.
W tym materiale
W ruchu wokół ustalonej osi często wystarcza jedno I. Gdy bryła obraca się w przestrzeni, rozkład masy może zmieniać nie tylko długość wektora momentu pędu, lecz także jego kierunek względem prędkości kątowej. Zbudujemy opis w osiach związanych z bryłą i sprawdzimy go na konkretnych liczbach.
Potrzebne wiadomości: Iloczyn wektorowy i skalarny, moment pędu punktu materialnego, moment bezwładności względem osi oraz energia obrotu.
Najpierw wybierz punkt odniesienia
Rozpatrujemy idealnie sztywną bryłę. W pierwszych dwóch lekcjach moment pędu i momenty bezwładności odnosimy do jej środka masy G. Ruch postępowy środka masy oddzielamy od obrotu. Dla punktu bryły położonego w wektorze r względem G prędkość względem G wynosi v = ω × r. Wektor ω jest chwilową prędkością kątową całej bryły, a nie trzema niezależnymi obrotami trzech osobnych przedmiotów. Jego składowe odnoszą się do tej samej chwili.
Moment pędu otrzymujemy, sumując r × v dm po masie. Po podstawieniu prędkości mamy r × (ω × r) = r²ω − (r · ω)r. Rozkład punktów w różnych kierunkach wpływa na wynik inaczej. Nie można z góry zastąpić tej sumy jednym skalarem razy cały wektor ω.
Co upraszczają osie główne?
Tensor bezwładności jest liniowym odwzorowaniem, które dla danego rozkładu masy przypisuje wektorowi ω wektor L. W dowolnym układzie kartezjańskim zapisujemy go macierzą 3 × 3. Ponieważ jest rzeczywisty i symetryczny, można wybrać trzy prostopadłe osie główne, w których macierz jest diagonalna. Osie te przywiązujemy do bryły; podczas ruchu mogą obracać się względem laboratorium.
L_1=I_1\omega_1,\qquad L_2=I_2\omega_2,\qquad L_3=I_3\omega_3.
Każde I ma jednostkę kg·m², ω podajemy w rad/s, a L w kg·m²/s. Radian jest bezwymiarowy w rachunku jednostek. Dla jednorodnego prostopadłościanu osiami głównymi przez środek masy są kierunki krawędzi. Dla bryły osiowo symetrycznej dwa poprzeczne momenty są równe; wybór dwóch osi w tej płaszczyźnie nie jest jedyny. Dla jednorodnej kuli wszystkie kierunki przez środek są główne. Osie główne nie są natomiast dowolnymi osiami narysowanymi na zdjęciu.
Dlaczego L może nie być równoległy do ω?
Niech I₁ = 0,020, I₂ = 0,030 i I₃ = 0,040 kg·m², a ω = (3; 4; 0) rad/s. Otrzymujemy L = (0,060; 0,120; 0) kg·m²/s. Iloraz drugiej składowej do pierwszej wynosi dla ω 4/3, a dla L 2. Kierunki są więc różne. Prędkość kątowa ma długość 5 rad/s; moment pędu ma długość około 0,13416 kg·m²/s. Kąty z osią 1 to odpowiednio 53,13° i 63,43°, więc wektory dzieli około 10,30°.
To nie jest dowód istnienia zewnętrznego momentu siły: opisaliśmy jedną chwilę, bez określania ewolucji. Jeśli działa odpowiedni moment siły, można wymusić obrót wokół ustalonej osi niebędącej osią główną. Jeżeli momentu nie ma, bryła na ogół nie zachowa takiego obrotu bez zmian. O dalszym ruchu rozstrzygają równania dynamiki.
Energia jest iloczynem skalarnym
Sumowanie energii punktów bryły daje energię obrotu względem G:
T_{\mathrm{obr}}=\frac12\boldsymbol\omega\cdot\mathbf L=\frac12(I_1\omega_1^2+I_2\omega_2^2+I_3\omega_3^2).
W przykładzie T = (0,020 · 9 + 0,030 · 16)/2 = 0,330 J. Zastąpienie iloczynu skalarnego iloczynem długości dałoby około 0,3354 J. Różnica pochodzi z pominiętego cosinusa kąta między wektorami. Dla ruchomego środka masy do energii obrotu dodajemy MvG²/2; nie włączamy tego składnika do momentów bezwładności przez G.
Jedno I nadal wymaga wskazania osi
Dla chwilowego kierunku jednostkowego n = ω/|ω| definiujemy moment względem tej osi: In = I₁n₁² + I₂n₂² + I₃n₃². Wtedy T = In|ω|²/2 oraz L · n = In|ω|. Ostatni wzór opisuje rzut L na kierunek obrotu, nie zawsze długość L. Dla n = (0,6; 0,8; 0) przykład daje In = 0,0264 kg·m² i L · n = 0,132 kg·m²/s, mniej niż |L|.
Gdy ω jest skierowane wzdłuż osi głównej, pozostałe składowe znikają i wraca znane L = Iω dla tego kierunku. W bryle o równych trzech momentach relacja wektorowa L = Iω działa dla każdego kierunku. Sama sztywność bryły nie zapewnia równości jej momentów.
Nie każda dodatnia trójka jest fizycznym zestawem momentów
Z definicji I₁ = ∫(x₂²+x₃²)dm, I₂ = ∫(x₁²+x₃²)dm i I₃ = ∫(x₁²+x₂²)dm wynika I₁+I₂−I₃ = 2∫x₃²dm ≥ 0. Analogiczne nierówności otrzymujemy po zmianie numerów osi. Największy moment nie może przekraczać sumy dwóch pozostałych. Równość jest możliwa dla idealnie płaskiego rozkładu masy. Dla bryły mającej masę poza odpowiednią płaszczyzną całka jest dodatnia. Sprawdzamy więc nie tylko jednostki i dodatnie wartości, ale także zgodność liczb z geometrią rozkładu masy.
Zadania do tego tematu
- Prostopadłościan: trzy momenty i obrót wokół jednej osi
- Obrót w trzech wymiarach: długość L i rzut na ω
- Czy dodatnie momenty bezwładności wystarczają?
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto