v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Soczewkowanie grawitacyjne: ugięcie, obrazy i mikrosoczewkowanie · 1 min czytania

Soczewka grawitacyjna: dwa obrazy i pierścień Einsteina

Jedna odległa gwiazda może dać dwie pozorne pozycje. Przy niemal doskonałym ustawieniu na jednej osi zamiast dwóch punktów powstaje pierścień. Wyprowadzimy prosty model z jedną niewiadomą kątową i sprawdzimy, co naprawdę można zobaczyć teleskopem.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Jedna odległa gwiazda może dać dwie pozorne pozycje. Przy niemal doskonałym ustawieniu na jednej osi zamiast dwóch punktów powstaje pierścień. Wyprowadzimy prosty model z jedną niewiadomą kątową i sprawdzimy, co naprawdę można zobaczyć teleskopem.

Potrzebne wiadomości: Małe kąty, pierwiastki, równanie kwadratowe, ugięcie światła oraz geometria cienkiej soczewki.

Trzy odległości i dwa kąty

Obserwator O widzi soczewkującą masę L bliżej siebie niż źródło S. Odległości oznaczamy DL (obserwator–soczewka), DS (obserwator–źródło) i DLS (soczewka–źródło). W prostym statycznym modelu euklidesowym DLS=DS−DL. W kosmologii stosuje się odległości średnicy kątowej i tej równości nie należy narzucać automatycznie. Kąt β to pozorne położenie źródła bez ugięcia, θ — położenie jego obrazu. Kąt ugięcia α̂ odnosi się do załamania toru przy soczewce.

Obserwator, punktowa soczewka i źródło tła w trzech płaszczyznach; odchylenie toru sprawia, że obrazy pojawiają się po obu stronach soczewki.
Oś optyczna, położenie źródła i pozorne obrazy są różnymi wielkościami. Schemat nie zachowuje rzeczywistych proporcji. Powiększ rysunek.

Od geometrii do równania cienkiej soczewki

W przybliżeniu małych kątów parametr b≈DL|θ|. Dla punktowej masy podstawiamy α̂≈4GM/(c²b) do geometrii między płaszczyznami. W przypadku jednowymiarowym kątów ze znakiem otrzymujemy β=θ−θE²/θ, gdzie dodatnia skala θE to promień kątowy Einsteina. Równanie opisuje dwa obrazy po przeciwnych stronach soczewki, jeśli β nie jest zerem.

\theta_E=\sqrt{\frac{4GM}{c^2}\frac{D_{LS}}{D_LD_S}},\qquad \beta=\theta-\frac{\theta_E^2}{\theta}.

Dlaczego otrzymujemy dwa obrazy?

Po pomnożeniu przez θ dostajemy równanie kwadratowe θ²−βθ−θE²=0. Jego rozwiązania mają postać [β±√(β²+4θE²)]/2. Gdy β>0, jeden wynik jest dodatni, a drugi ujemny. Znaki odnoszą się do położenia obrazu na osi, a nie do ujemnej jasności lub ujemnej odległości od obserwatora. Iloczyn korzeni wynosi −θE²; to wygodna kontrola algebraiczna.

\theta_\pm=\frac{\beta\pm\sqrt{\beta^2+4\theta_E^2}}{2}.

Wspólna oś i pierścień

Gdy β=0, wzór kwadratowy w jednej przekrojowej osi daje θ=±θE. Soczewka punktowa jest obrotowo symetryczna, więc w dwóch wymiarach wszystkie kierunki o module θE tworzą pierścień Einsteina. Jeśli źródło jest rozciągłe lub układ nie jest współosiowy, obserwujemy inne kształty. Nie zakładamy, że każdy obraz z soczewkowania będzie rozdzielony przez instrument: przy masach gwiazdowych θE często ma tylko milisekundy łuku.

Skala gwiazdowa kontra galaktyczna

Dla M odpowiadającej Słońcu i odległości DL=4 kpc, DS=8 kpc w uproszczonym modelu otrzymamy promień około 1 milisekundy łuku. Jedna milisekunda łuku to 1/1000 sekundy łuku. Dla znacznie masywniejszych soczewek galaktycznych możliwe są rozdzielone obrazy i łuki. Zależność θE∝√M pokazuje, że stukrotny wzrost masy zwiększa skalę kątową dziesięciokrotnie przy niezmienionych odległościach.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.