Soczewka grawitacyjna: dwa obrazy i pierścień Einsteina
Jedna odległa gwiazda może dać dwie pozorne pozycje. Przy niemal doskonałym ustawieniu na jednej osi zamiast dwóch punktów powstaje pierścień. Wyprowadzimy prosty model z jedną niewiadomą kątową i sprawdzimy, co naprawdę można zobaczyć teleskopem.
W tym materiale
Jedna odległa gwiazda może dać dwie pozorne pozycje. Przy niemal doskonałym ustawieniu na jednej osi zamiast dwóch punktów powstaje pierścień. Wyprowadzimy prosty model z jedną niewiadomą kątową i sprawdzimy, co naprawdę można zobaczyć teleskopem.
Potrzebne wiadomości: Małe kąty, pierwiastki, równanie kwadratowe, ugięcie światła oraz geometria cienkiej soczewki.
Trzy odległości i dwa kąty
Obserwator O widzi soczewkującą masę L bliżej siebie niż źródło S. Odległości oznaczamy DL (obserwator–soczewka), DS (obserwator–źródło) i DLS (soczewka–źródło). W prostym statycznym modelu euklidesowym DLS=DS−DL. W kosmologii stosuje się odległości średnicy kątowej i tej równości nie należy narzucać automatycznie. Kąt β to pozorne położenie źródła bez ugięcia, θ — położenie jego obrazu. Kąt ugięcia α̂ odnosi się do załamania toru przy soczewce.
Od geometrii do równania cienkiej soczewki
W przybliżeniu małych kątów parametr b≈DL|θ|. Dla punktowej masy podstawiamy α̂≈4GM/(c²b) do geometrii między płaszczyznami. W przypadku jednowymiarowym kątów ze znakiem otrzymujemy β=θ−θE²/θ, gdzie dodatnia skala θE to promień kątowy Einsteina. Równanie opisuje dwa obrazy po przeciwnych stronach soczewki, jeśli β nie jest zerem.
\theta_E=\sqrt{\frac{4GM}{c^2}\frac{D_{LS}}{D_LD_S}},\qquad \beta=\theta-\frac{\theta_E^2}{\theta}.
Dlaczego otrzymujemy dwa obrazy?
Po pomnożeniu przez θ dostajemy równanie kwadratowe θ²−βθ−θE²=0. Jego rozwiązania mają postać [β±√(β²+4θE²)]/2. Gdy β>0, jeden wynik jest dodatni, a drugi ujemny. Znaki odnoszą się do położenia obrazu na osi, a nie do ujemnej jasności lub ujemnej odległości od obserwatora. Iloczyn korzeni wynosi −θE²; to wygodna kontrola algebraiczna.
\theta_\pm=\frac{\beta\pm\sqrt{\beta^2+4\theta_E^2}}{2}.
Wspólna oś i pierścień
Gdy β=0, wzór kwadratowy w jednej przekrojowej osi daje θ=±θE. Soczewka punktowa jest obrotowo symetryczna, więc w dwóch wymiarach wszystkie kierunki o module θE tworzą pierścień Einsteina. Jeśli źródło jest rozciągłe lub układ nie jest współosiowy, obserwujemy inne kształty. Nie zakładamy, że każdy obraz z soczewkowania będzie rozdzielony przez instrument: przy masach gwiazdowych θE często ma tylko milisekundy łuku.
Skala gwiazdowa kontra galaktyczna
Dla M odpowiadającej Słońcu i odległości DL=4 kpc, DS=8 kpc w uproszczonym modelu otrzymamy promień około 1 milisekundy łuku. Jedna milisekunda łuku to 1/1000 sekundy łuku. Dla znacznie masywniejszych soczewek galaktycznych możliwe są rozdzielone obrazy i łuki. Zależność θE∝√M pokazuje, że stukrotny wzrost masy zwiększa skalę kątową dziesięciokrotnie przy niezmienionych odległościach.
Komentarze (0)
Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto