v2.0.9817.33678
Fizyka dla każdego
Gazy rzeczywiste: równanie stanu, rozwinięcie wirialne i punkt krytyczny · 3 min czytania

Izotermy gazu rzeczywistego: punkt krytyczny i granice modelu

Program potrafi narysować falującą izotermę z równania van der Waalsa. Czy każdy jej punkt opisuje stan, który można utrzymać w naczyniu? Sprawdzimy znak nachylenia, wyprowadzimy punkt krytyczny i zobaczymy, dlaczego dopasowanie dwóch wielkości krytycznych nie gwarantuje trzeciej.

Opublikowano: 17.11.2026
Wyślij link e-mailem Własna poczta Komentarze: 0

Oceń ten artykuł: od 1 do 5 gwiazdek
(0 głosów) . Jeszcze nie oddano głosów.

Kliknij gwiazdkę, aby od razu oddać ocenę. Klawiaturą wybierz gwiazdkę klawiszem Tab i naciśnij Enter lub spację. Jeden głos na materiał z danej przeglądarki.

Program potrafi narysować falującą izotermę z równania van der Waalsa. Czy każdy jej punkt opisuje stan, który można utrzymać w naczyniu? Sprawdzimy znak nachylenia, wyprowadzimy punkt krytyczny i zobaczymy, dlaczego dopasowanie dwóch wielkości krytycznych nie gwarantuje trzeciej.

Potrzebne wiadomości: Równanie van der Waalsa, pochodna i druga pochodna, pojęcie izotermy; współczynnik ściśliwości Z.

Małe sprężenie powinno spotkać się z przeciwdziałaniem

Badamy jednorodną fazę czystej substancji, przy stałych T i n. Jeżeli lekko zmniejszymy objętość stabilnej próbki, jej ciśnienie powinno wzrosnąć. Ujemne nachylenie (∂p/∂v)T odpowiada dodatniej ściśliwości izotermicznej:

\kappa_T=-\frac1v\left(\frac{\partial v}{\partial p}\right)_T=-\frac1{v(\partial p/\partial v)_T}.

Gdy nachylenie jest dodatnie, małe sprężenie obniża ciśnienie wewnętrzne. Różnica względem nacisku zewnętrznego rośnie zamiast zanikać. Taki fragment jednorodnej izotermy jest mechanicznie niestabilny. Sam ujemny znak pochodnej jest tylko warunkiem lokalnym: nie rozstrzyga jeszcze, czy inny stan, np. mieszanina dwóch faz, nie jest korzystniejszy.

Skąd biorą się trzy warunki punktu krytycznego?

Dla p = RT/(v − b) − a/v², przy v > b, pochodne wynoszą:

\left(\frac{\partial p}{\partial v}\right)_T=-\frac{RT}{(v-b)^2}+\frac{2a}{v^3},\qquad \left(\frac{\partial^2p}{\partial v^2}\right)_T=\frac{2RT}{(v-b)^3}-\frac{6a}{v^4}.

Przy temperaturze krytycznej maksimum i minimum izotermy łączą się w punkt przegięcia z poziomą styczną. Obie pochodne znikają. Pierwsze równanie daje RTc = 2a(vc − b)²/vc³, a drugie RTc = 3a(vc − b)³/vc⁴. Porównujemy je i skracamy dodatnie czynniki:

2v_c=3(v_c-b),\qquad v_c=3b.

Wstawienie do pierwszej pochodnej, a następnie do równania stanu daje:

T_c=\frac{8a}{27Rb},\qquad p_c=\frac{a}{27b^2},\qquad Z_c=\frac{p_cv_c}{RT_c}=\frac38.

Indeks c oznacza punkt krytyczny, nie gęstość molową. Objętość całej próbki w tym punkcie to Vc = nvc. Dla a = 0,360 Pa · m⁶/mol², b = 4,00 · 10−5 m³/mol i R = 8,314 J/(mol · K) otrzymujemy Tc ≈ 320,74 K, pc ≈ 8,333 MPa oraz vc = 120 cm³/mol.

Jeden wykres dla różnych parametrów modelu

Wprowadzamy zmienne zredukowane Tr = T/Tc, pr = p/pc i vr = v/vc. Po podstawieniu stałych krytycznych równanie przyjmuje postać:

p_r=\frac{8T_r}{3v_r-1}-\frac3{v_r^2},\qquad v_r>\frac13.

Parametry a i b zniknęły, ponieważ opisujemy rodzinę tego samego modelu. Nie dowodzi to, że każda rzeczywista substancja ma dokładnie tę samą zredukowaną izotermę. Różne oddziaływania i budowa cząsteczek ograniczają taką zgodność.

Zredukowane izotermy dla Tr równego 0,9; 1,0 i 1,2. Izoterma krytyczna ma poziome przegięcie w punkcie vr = pr = 1. Niestabilny odcinek Tr = 0,9 ma dodatnie nachylenie.
Krzywe przedstawiają równanie jednorodnego modelu. Przerywany czerwony fragment jest niestabilny, a nie równowagową drogą przemiany ciecz–para. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.

Nie traktuj falującego fragmentu jako ścieżki sprężania

Dla Tr < 1 równanie może dawać odcinek o dodatnim nachyleniu i więcej niż jedną objętość przy tym samym ciśnieniu. Wybranie dowolnego dodatniego pierwiastka równania nie rozwiązuje wtedy zadania fizycznego. Trzeba sprawdzić v > b, lokalną stabilność i możliwość współistnienia faz.

Podczas równowagowej przemiany ciecz–para czystej substancji w ustalonej temperaturze poniżej krytycznej zmieniają się udziały faz, a ciśnienie pozostaje równe ciśnieniu nasycenia. Zastąpienie pętli właściwym odcinkiem współistnienia wymaga dodatkowego warunku równowagi. Nie wyznacza go samo wyzerowanie pochodnej. Granice utraty lokalnej stabilności nazywa się spinodalą; nie są one tym samym co granice równowagowego współistnienia.

W punkcie krytycznym znika rozróżnienie cieczy i pary. Powyżej Tc izotermiczne sprężanie nie przekracza granicy równowagowej przemiany ciecz–para. Nie wyklucza to innych przemian, np. krzepnięcia, których ten prosty model w ogóle nie opisuje.

Dwa dopasowane parametry nie zastępują sprawdzianu

Z pomierzonych Tc i pc można obliczyć b = RTc/(8pc) i a = 27R²Tc²/(64pc). Model przewiduje wtedy własną vc = 3b. Gdy niezależny pomiar vc się z nią nie zgadza, nie naprawiamy danych przez wymuszenie Zc = 3/8. To sygnał ograniczenia modelu.

Dopasowane temperatura krytyczna 300 K i ciśnienie 5 MPa zgadzają się z danymi syntetycznymi. Przewidziana objętość 187,065 cm³/mol jest większa od zadanych 150 cm³/mol.
Dwie wielkości służyły do dopasowania parametrów; trzecia jest niezależnym sprawdzianem. Dane są fikcyjnym przykładem dydaktycznym. Kliknij rysunek, aby go powiększyć.
Czy punkt z ujemną pochodną musi być stanem trwałej równowagi?

Nie. Warunek lokalny może spełniać stan metastabilny, np. para przechłodzona względem równowagi ciecz–para. Ujemne nachylenie wyklucza opisany mechanizm niestabilności mechanicznej, ale nie zastępuje porównania faz. Nie utożsamiamy spinodali z krzywą nasycenia.

Zadania do tego tematu

Dalsza lektura

Materiał referencyjny

Ostatnie materiały autora

Wszystkie materiały autora »

Komentarze (0)

Nie ma jeszcze opublikowanych komentarzy. Rozpocznij rozmowę o tym materiale.

Dodaj komentarz

Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto

Emotikony

Zaznacz tekst i wybierz formatowanie lub użyj Ctrl/Cmd+B, I, U w polu komentarza. Znaczniki HTML nie są wykonywane.

Wybór wszystkich komentarzy obejmuje odpowiedzi. Powiadomienia wymagają potwierdzenia adresu; zrezygnujesz z nich przez link w wiadomości.

← Wróć do działu: Teoria Do góry ↑
Nie znalazłeś szukanego materiału? Napisz do nas — pomóż nam rozwijać Fizykę dla każdego.