Bryła sztywna i ruch obrotowy - zadanie 1 - piłka staczająca się po równi
Piłka o promieniu R=10cm obracająca się dookoła osi prostopadłej do równi pochyłej z prędkością kątową w = 2pi rad/s zaczyna staczać się bez poślizgu z tej równi osiągając u jej podstawy prędkość liniową v= 2.0 m/s.
Obliczyć wypadkową prędkość kątową piłki u podstawy równi oraz promień okręgu na piłce, po którym się ona toczy.
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
W tym zadaniu
1. Dwa obroty i jedno ograniczenie toczenia
Najpierw oddzielmy wielkości: R = 10 cm = 0,10 m jest promieniem piłki, ω₀ = 2π rad/s opisuje jej początkowy obrót wokół normalnej do równi, a v = 2,0 m/s jest szybkością środka piłki u podstawy. Szukamy zarówno wartości wypadkowej prędkości kątowej, jak i promienia odpowiedniego okręgu na powierzchni piłki.
Przyjmujemy kulistą, sztywną piłkę o symetrycznym rozkładzie masy, nieruchomą płaską równię oraz idealny kontakt punktowy. „Bez poślizgu” oznacza tu zerową prędkość punktu styku względem równi. Pomijamy opory toczenia i moment tarcia skrętnego wokół normalnej. Dzięki temu składowa ω₀ nie zmienia się podczas zjazdu. W rzeczywistej odkształcalnej piłce pole styku ma skończony rozmiar, a taki dodatkowy obrót może być hamowany; podane rozwiązanie dotyczy idealizacji punktowej.
2. Dlaczego składowa toczenia wynosi v/R?
Wybierzmy osie prawoskrętne: x w dół równi, y w poprzek równi, z prostopadle od równi. C oznacza środek piłki, P — chwilowy punkt styku. Wektor od C do P ma postać −R ez. Prędkość punktu bryły jest sumą prędkości środka i wkładu obrotowego:
\vec v_P=\vec v_C+\vec\omega\times\overrightarrow{CP}=\vec 0.
Obrót wokół osi z nie przesuwa samego P, bo jego wektor położenia jest równoległy do tej osi. Składowa wokół y musi natomiast znosić ruch środka wzdłuż x:
\vec\omega=\omega_{\mathrm t}\,\vec e_y+\omega_0\,\vec e_z,\qquad v-R\omega_{\mathrm t}=0,\qquad \omega_{\mathrm t}=\frac vR.
\omega_{\mathrm t}=\frac{2{,}0\,\mathrm{m/s}}{0{,}10\,\mathrm m}=20\,\mathrm{s^{-1}}=20\,\mathrm{rad/s}.
Radian jest bezwymiarową jednostką kąta. Zapis rad/s podkreśla, że obliczamy szybkość kątową, a nie częstotliwość obrotów w hercach.
3. Dodajemy wektory, nie ich wartości
Osie y i z są prostopadłe. Zachowujemy więc użyte w pierwotnym rozwiązaniu twierdzenie Pitagorasa:
|\vec\omega|^2=\omega_0^2+\omega_{\mathrm t}^2,\qquad |\vec\omega|=\sqrt{(2\pi)^2+20^2}\,\mathrm{s^{-1}}\approx20{,}9637\,\mathrm{rad/s}.
Nie dodajemy 6,28 + 20: taki rachunek dotyczyłby składowych o tej samej osi i zgodnych zwrotach. Tutaj wypadkowa jest większa od każdej składowej, lecz mniejsza od sumy ich wartości.
4. Druga część odpowiedzi: promień okręgu na piłce
Nie utożsamiajmy szukanego promienia ρ z promieniem kuli R. Dla chwilowego wektora ω poprowadźmy przez P płaszczyznę prostopadłą do ω. Jej przecięcie z powierzchnią kuli jest małym okręgiem. Jego środek H jest rzutem P na prostą przechodzącą przez C i równoległą do ω. Zatem ρ = HP jest odległością P od tej centralnej osi, a nie od chwilowej osi przechodzącej przez P.
Jeśli θ oznacza kąt między ω i normalną do równi, z trójkąta składowych oraz z geometrii kuli:
\sin\theta=\frac{\omega_{\mathrm t}}{|\vec\omega|},\qquad \rho=R\sin\theta=\frac{R\omega_{\mathrm t}}{|\vec\omega|}=\frac v{|\vec\omega|}.
\rho=\frac{2{,}0\,\mathrm{m/s}}{20{,}9637\,\mathrm{s^{-1}}}\approx0{,}09540\,\mathrm m=9{,}540\,\mathrm{cm}.
Jednostki (m/s)/(1/s) dają metr. Dodatkowa kontrola: odległość CH wynosi R|ω₀|/|ω| ≈ 3,00 cm, a z przekroju kuli musi zachodzić ρ² + CH² = R².
5. Co oznacza tu „okrąg, po którym się toczy”?
Wynik ρ ≈ 9,54 cm opisuje geometrię toczenia w rozpatrywanej chwili u podstawy równi. Jeśli v i kierunek ω byłyby dalej stałe, kolejne punkty kontaktu na piłce tworzyłyby właśnie taki okrąg. Podczas przyspieszania na równi składowa v/R rośnie, a nachylenie ω się zmienia. Nie należy więc twierdzić, że piłka przez cały zjazd toczy się po jednym niezmiennym małym okręgu.
Odpowiedź: u podstawy |ω| ≈ 20,96 rad/s oraz ρ ≈ 9,54 cm (przy zaokrągleniu zgodnym z danymi: około 21 rad/s i 9,5 cm). Nie potrzebujemy masy, kąta równi ani momentu bezwładności do tego rachunku kinematycznego, ponieważ końcowa szybkość v jest już podana.
Kontrola granicznych sytuacji
Gdy ω₀ = 0 i v > 0, dostajemy |ω| = v/R oraz ρ = R: zwykłe toczenie po wielkim okręgu. Gdy v dąży do zera przy niezerowym ω₀, ρ dąży do zera: pozostaje idealny obrót wokół normalnej w punkcie styku, a nie postępowe toczenie. Odwrócenie zwrotu początkowego obrotu zmienia nachylenie osi, ale nie podane wartości |ω| i ρ.
Jeżeli są jakieś pytania, napisz komentarz.
Najpierw spróbuj samodzielnie. Zapisz dane, wybierz prawa fizyczne i sprawdź jednostki. Przejdź do zadań ze sprawdzaniem odpowiedzi »
← Wróć do działu: Zadania Do góry ↑
Komentarze (2)
RSS komentarzy · Powiadomienia e-mail
Dodaj komentarz
Możesz komentować jako gość lub zalogować się, aby użyć danych konta. Utwórz konto